Elektrische systemen (D1); december; CE-stof; woensdag 9 december; ongeveer een uur
Wat je hier leert
Hoe je een stroommeter en spanningsmeter goed aansluit, hoe je een weerstand meet, en hoe je grafieken, NTC, LDR en een spanningsdeler interpreteert.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Je kent de wet van Ohm, en serieschakelingen en de spanningsdeler uit de les van 3 december. Herhaal: stroom, spanning en weerstand.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag.
Een lichtsensor gebruikt een spanningsbron van 6,0 V, een vaste weerstand van 1,0 kΩ en een LDR in serie. Een stroommeter A staat in serie; een voltmeter V staat parallel over de LDR. De LDR is in het donker 5,0 kΩ en in fel licht 0,50 kΩ. Bereken in beide situaties de stroom door de kring en de spanning die V aanwijst. Leg uit waarom de voltmeterstand verandert als het lichter wordt.
Lees de situatie nu alleen; na de twaalf oefeningen werk je hem stap voor stap uit.
Video bij dit onderwerp
Physics with Thomas; Stroommeter en spanningsmeter aansluiten; 4:10; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Eerst het schakelschema: rechte lijnen en vaste symbolen, zodat je aan het schema ziet wat de schakeling doet.
De stroommeter gaat ín de kring, in serie, want alle lading moet erdoorheen. Hij heeft daarom bijna geen weerstand: ongeveer een honderdste ohm.
De spanningsmeter gaat náást het onderdeel, parallel, want spanning is een verschil tussen twee punten. Hij heeft juist een enorme weerstand: miljoenen ohm.
Wat er gebeurt als je ze verwisselt: een stroommeter over de bron is kortsluiting, en dat overleeft de meter niet. Een spanningsmeter in de kring laat bijna geen stroom door, en het lampje blijft uit.
Aan het eind twee vragen om zelf te beantwoorden. Zet het filmpje stil voordat hij het antwoord geeft.
Een stroommeter (A) meet de stroom door een onderdeel en moet daarom in serie staan. Een spanningsmeter (V) meet het spanningsverschil tussen de twee aansluitpunten en staat daarom parallel over het onderdeel.
Een ideale ampèremeter houdt de stroom niet tegen; een ideale voltmeter laat vrijwel geen stroom door.
Je wilt de weerstand van een lampje bepalen. Beschrijf het meetschema.
Teken het lampje en de bron in één gesloten stroomkring.bron → lamp → terug naar bron
Zet de stroommeter in dezelfde stroomtak.A in serie met de lamp
Sluit de spanningsmeter aan op beide uiteinden van de lamp.V parallel over de lamp
Als je tegelijk de spanning over een onderdeel en de stroom erdoor meet, kun je in dat meetpunt de weerstand berekenen. Meet je meerdere meetpunten, dan kun je onderzoeken of de weerstand constant blijft.
Bereken per meetpunt met U in V en I in A. Zet mA eerst om naar A.
Een voltmeter meet 4,0 V over een weerstand; door de stroommeter loopt 0,20 A.
Gebruik de meetwaarden van hetzelfde onderdeel.U = 4,0 V; I = 0,20 A
Bereken de weerstand.R = 4,00,20 = 20 Ω
Verklaar de meetwaarden.Bij 4,0 V loopt 0,20 A door deze weerstand.
Op deze site staat bij een (I,U)-diagram de spanning U horizontaal en de stroom I verticaal, zoals in de vorige les. Bij een ohmse weerstand liggen meetpunten op een rechte lijn door de oorsprong: als U twee keer zo groot wordt, wordt I ook twee keer zo groot.
De helling in het diagram met I verticaal is de geleidbaarheid G, niet de weerstand R. Bij een kromme grafiek bereken je R voor het gevraagde meetpunt.
Je meet bij 2,0 V een stroom van 0,10 A en bij 4,0 V een stroom van 0,20 A.
Bereken de eerste weerstand.R1 = 2,00,10 = 20 Ω
Bereken de tweede weerstand.R2 = 4,00,20 = 20 Ω
Vergelijk de waarden.R blijft 20 Ω → consistent met een ohmse weerstand
Video bij dit onderwerp
Physics with Thomas; Regelbare weerstand, NTC, PTC en LDR; 3:40; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
De regelbare weerstand: met een sleepcontact verander je de lengte waar de stroom doorheen gaat. Dat is R = ρ · ℓA uit de les van 1 december.
De PTC: de weerstand neemt toe als het warmer wordt. De NTC doet het omgekeerde: hoe warmer, hoe kleiner de weerstand.
De LDR: hoe meer licht, hoe kleiner de weerstand. In het donker ongeveer een miljoen ohm, in fel licht een paar honderd ohm.
Bij elk onderdeel laat hij het schemasymbool zien: een schuine pijl (regelbaar), een schuine streep met plus of min (PTC en NTC), twee pijltjes naar de weerstand toe (LDR).
De spanningsdeler komt in het filmpje niet voor. Die staat hieronder.
Een NTC krijgt bij stijgende temperatuur een kleinere weerstand. Een LDR krijgt bij meer licht een kleinere weerstand. Verbind je zo'n sensor in serie met een vaste weerstand, dan verandert de verdeling van de bronspanning.
Spanningsdeler: de grotere serieweerstand krijgt een groter aandeel van de spanning. De basis staat bij de les van 3 december.
Een LDR van 1,0 kΩ staat onder in serie met 2,0 kΩ op 6,0 V. De voltmeter meet de spanning over de LDR.
Bepaal de totale serieweerstand.Rtotaal = 2,0 + 1,0 = 3,0 kΩ
Gebruik de spanningsverhouding.ULDR = 6,0 · 1,03,0 = 2,0 V
Leg uit wat er gebeurt als de LDR donkerder wordt.RLDR stijgt → zijn aandeel van Ubron stijgt
Beantwoord elk eerst zonder formulekaart en klap dan pas het modelantwoord uit.
Twaalf opgaven, van herkennen naar berekenen en uitleggen. Werk eerst zelf op papier en open dan pas de oplossing.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Teken een gesloten stroomkring met bron en weerstand.bron → A → weerstand → terug naar bron
Zet de stroommeter in het pad van de stroom.A in serie met de weerstand
Zet de spanningsmeter tussen de twee aansluitpunten.V parallel aan de weerstand
Antwoord: A in serie; V parallel over de weerstand.
Een stroommeter mag de kring zo weinig mogelijk beïnvloeden.RA = 0 Ω (ideaal)
Een spanningsmeter mag nauwelijks extra stroom aftakken.RV → ∞ (ideaal)
Koppel het aan de meetfout.A verandert I niet; V trekt geen stroom uit de tak
Antwoord: Ideaal: RA = 0 Ω en RV is oneindig groot.
Een parallelle stroommeter vormt bijna een directe verbinding.zeer grote stroom → kans op kortsluiting
Een spanningsmeter in serie beperkt de kringstroom sterk.I bijna 0 A
Formuleer een veilige conclusie.niet uitvoeren; juiste schema eerst controleren
Antwoord: De stroommeter kan kortsluiting veroorzaken; de spanningsmeter in serie laat bijna geen stroom lopen.
Gebruik de wet van Ohm voor dit meetpunt.R = UI
Vul in.R = 6,00,20 = 30 Ω
Antwoord: R = 30 Ω.
Bereken eerst in ampère.I = UR = 3,0150 = 0,020 A
Zet ampère om naar milliampère.I = 0,020 · 1000 = 20 mA
Antwoord: I = 20 mA.
Kies een meetpunt en gebruik de wet van Ohm.R = 1,00,050 = 20 Ω
Controleer met de andere punten.R = 2,00,100 = 20 Ω; R = 3,00,150 = 20 Ω
Beschrijf de grafiek: I staat verticaal en U horizontaal.rechte lijn door de oorsprong
Antwoord: R = 20 Ω; een rechte lijn door de oorsprong.
Bereken de eerste weerstand.R1 = 2,00,20 = 10 Ω
Bereken de tweede weerstand.R2 = 4,00,30 = 13,3 Ω ≈ 13 Ω
Vergelijk de uitkomsten.R stijgt → niet-ohmse weerstand
Antwoord: R1 = 10 Ω; R2 ≈ 13 Ω; niet ohms.
Zet de stroom om in ampère.I = 120 mA = 0,120 A
Gebruik de wet van Ohm.R = 4,80,120 = 40 Ω
Antwoord: R = 40 Ω.
Bepaal de eerste weerstand.R1 = 6,00,30 = 20 Ω
Bepaal de tweede weerstand.R2 = 6,00,25 = 24 Ω
Vergelijk.20 Ω → 24 Ω: de weerstand is toegenomen
Antwoord: R1 = 20 Ω; R2 = 24 Ω; weerstand neemt toe.
Zet de weerstanden om.3,0 kΩ = 3000 Ω; 1,0 kΩ = 1000 Ω
Bereken de stroom bij koud.Ikoud = 6,03000 = 0,0020 A = 2,0 mA
Bereken de stroom bij warm.Iwarm = 6,01000 = 0,0060 A = 6,0 mA
Antwoord: Koud: 2,0 mA; warm: 6,0 mA.
De twee weerstanden staan in serie; de spanning over de onderste is een deel van de bronspanning.ULDR = Ubron · RLDRRboven + RLDR
Bereken de spanning bij licht.Ulicht = 6,0 · 1,02,0 + 1,0 = 2,0 V
Bereken de spanning bij donker.Udonker = 6,0 · 9,02,0 + 9,0 ≈ 4,9 V
Antwoord: Licht: 2,0 V; donker: 4,9 V.
Pas de spanningsdeling toe op de NTC.UNTC = Ubron · RNTCRvast + RNTC
Vul de koude weerstand in.Ukoud = 8,0 · 3,01,0 + 3,0 = 6,0 V
Vul de warme weerstand in.Uwarm = 8,0 · 1,01,0 + 1,0 = 4,0 V
Antwoord: Koud: 6,0 V; warm: 4,0 V.
Op examenniveau. Deze zes opgaven vragen meer dan één stap: je combineert formules, leest gegevens af of legt een verband uit. Zo zien de vragen op het centraal examen eruit. Maak ze nadat opgave 1 tot en met 12 goed gaan.
De spanningsmeter belast de gemeten weerstand: hij staat daaraan parallel.Rparallel = 1,0 · 1,01,0 + 1,0 = 0,50 MΩ
De andere weerstand van 1,0 MΩ staat in serie met deze combinatie.Rtotaal = 1,0 + 0,50 = 1,50 MΩ
Verdeel de bronspanning over de twee seriedelen.UV = 12 · 0,501,50 = 4,0 V
Zonder meter zouden gelijke weerstanden elk de helft van 12 V krijgen.Uzonder meter = 6,0 V; Umet meter = 4,0 V
Antwoord: De echte spanningsmeter wijst 4,0 V aan, niet 6,0 V: door de meter wordt de gemeten tak lager in weerstand.
Bereken de oorspronkelijke stroom zonder inwendige meterweerstand.Izonder = 3,02,0 = 1,5 A
De echte stroommeter voegt serieweerstand toe.Rmet meter = 2,0 + 0,20 = 2,20 Ω
Bereken de kleinere stroom met de echte stroommeter.Imet = 3,02,20 = 1,3636… A
Vergelijk met de oorspronkelijke stroom voordat je afrondt.afwijking = 1,3636… − 1,51,5 · 100% ≈ −9,1%
Antwoord: Zonder meter 1,5 A; met meter ongeveer 1,36 A; de meter veroorzaakt een afwijking van −9,1% (9,1% te laag).
In schakeling A loopt ook een klein stroompje door de voltmeter.IA = IR + IV > IR
De voltmeter in A meet precies UR, maar delen door een te grote stroom geeft een te kleine weerstand.RA,berekend = URIA < R
In schakeling B loopt door de stroommeter juist de stroom door R. De voltmeter telt de spanningsval over de meter mee.UV = UR + UA > UR
Delen door de juiste R-stroom maar een te grote spanning geeft een te grote weerstand.RB,berekend = UVIR = R + RA > R
Antwoord: A: de stroommeter meet meer dan de stroom door R; de berekende weerstand is te klein. B: de spanningsmeter meet meer dan de spanning over R; de berekende weerstand is te groot.
| U (V) | I (A) |
|---|---|
| 1,0 | 0,20 |
| 2,0 | 0,34 |
| 3,0 | 0,45 |
| 4,0 | 0,54 |
| 5,0 | 0,61 |
| 6,0 | 0,66 |
Bereken de weerstand bij het laagste meetpunt.R1 = 1,00,20 = 5,0 Ω
Bereken de weerstand bij het hoogste meetpunt.R6 = 6,00,66 ≈ 9,1 Ω
Een ohmse weerstand is bij dezelfde temperatuur constant. Hier neemt de gemeten verhouding U gedeeld door I duidelijk toe.R6 > R1 → niet-ohms
Met U horizontaal en I verticaal wordt de grafiek naar rechts steeds vlakker; een opwarmende gloeidraad is een mogelijke verklaring.bij grotere U neemt I minder toe dan evenredig
Antwoord: R stijgt van 5,0 Ω naar ongeveer 9,1 Ω. Het onderdeel is niet-ohms; de grafiek in het (I,U)-diagram buigt af en wordt steeds vlakker, bijvoorbeeld door opwarming.
| T (°C) | RNTC (kΩ) |
|---|---|
| 0 | 8,0 |
| 10 | 6,0 |
| 20 | 4,0 |
| 30 | 2,0 |
| 40 | 1,0 |
Gebruik de spanningsdeling over de vaste weerstand.Uvast = 5,0 · 2,02,0 + RNTC (weerstanden in kΩ)
Halve bronspanning over de vaste weerstand betekent twee gelijke serieweerstanden.Uvast = 2,5 V → RNTC = Rvast = 2,0 kΩ
Zoek de weerstand 2,0 kΩ in de ijktabel.RNTC = 2,0 kΩ → T = 30 °C
Bij een hogere temperatuur wordt RNTC kleiner. Daardoor neemt de kringstroom en U over de vaste weerstand toe.T = 40 °C → Uvast = 5,0 · 2,02,0 + 1,0 ≈ 3,3 V
Antwoord: De meter geeft 2,5 V aan bij 30 °C. Als het warmer wordt, stijgt de spanning over de vaste weerstand.
Je wilt een hogere gemeten spanning in het donker. Meet daarom de spanning over de LDR.pluspool → Rvast → meetpunt → LDR → minpool; Umeet over de LDR
Gebruik spanningsdeling en vul de drempelwaarden in.4,0 = 6,0 · 3,0Rvast + 3,0 (R in kΩ)
Los op naar de serieweerstand.Rvast + 3,0 = 6,0 · 3,04,0 = 4,5 kΩ
Trek de LDR-weerstand van de som af.Rvast = 4,5 − 3,0 = 1,5 kΩ
Controleer de richting: in het donker stijgt RLDR, dus ook het gemeten aandeel van de spanning.RLDR > 3,0 kΩ → ULDR > 4,0 V → lamp aan
Antwoord: Meet de spanning over de LDR; zet de vaste weerstand tussen pluspool en meetpunt, en de LDR van meetpunt naar minpool. Kies Rvast = 1,5 kΩ.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag.
Dezelfde casus als bovenaan:
Een lichtsensor gebruikt een spanningsbron van 6,0 V, een vaste weerstand van 1,0 kΩ en een LDR in serie. Een stroommeter A staat in serie; een voltmeter V staat parallel over de LDR. De LDR is in het donker 5,0 kΩ en in fel licht 0,50 kΩ. Bereken in beide situaties de stroom door de kring en de spanning die V aanwijst. Leg uit waarom de voltmeterstand verandert als het lichter wordt.
De meter A staat in serie; V meet alleen de spanning over de LDR. Bereken de totale serieweerstand in donker en licht.Rtotaal,donker = 1,0 + 5,0 = 6,0 kΩ; Rtotaal,licht = 1,0 + 0,50 = 1,5 kΩ
Bereken de kringstroom met de totale weerstand.Idonker = 6,06000 = 1,0 mA; Ilicht = 6,01500 = 4,0 mA
Bereken de spanning over de LDR met U = I · R.ULDR,donker = 0,0010 · 5000 = 5,0 V; ULDR,licht = 0,0040 · 500 = 2,0 V
Verklaar de verandering: licht geeft een kleinere LDR-weerstand. De spanningsdeler geeft de LDR dan een kleiner deel.V: 5,0 V in het donker → 2,0 V in fel licht
Antwoord: Donker: I = 1,0 mA en V = 5,0 V. Licht: I = 4,0 mA en V = 2,0 V.
Maak eerst alleen de opgaven die nog lastig waren opnieuw, zonder de uitwerking te openen. Noteer bij een fout welke stap misging: gegevens, formulekeuze, omrekening of conclusie.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel alleen de opgaven die je hebt geprobeerd.
Klaar met dit onderwerp?
Vink het pas af wanneer je de kern kunt uitleggen en de opgaven hebt geprobeerd.