Uitwerkingen — Meetinstrumenten en schakelingen
Alle twaalf opgaven met een vaste denkroute: wat je weet, wat je zoekt, genummerde stappen, antwoord, uitleg en valkuil.
Formules en regels die je hier gebruikt
Opgaven en uitwerkingen
1. Je wilt de stroom door een weerstand en de spanning over die weerstand meten. Waar sluit je de stroommeter A en de spanningsmeter V aan?
Wat je weet
Er is een spanningsbron en één te onderzoeken weerstand.
Wat je zoekt
De juiste plaats van A en V.
1Teken een gesloten stroomkring met bron en weerstand.bron → A → weerstand → terug naar bron
2Zet de stroommeter in het pad van de stroom.A in serie met de weerstand
3Zet de spanningsmeter tussen de twee aansluitpunten.V parallel aan de weerstand
Antwoord: A in serie; V parallel over de weerstand.
Waarom dit werkt
Een stroommeter meet wat door een onderdeel stroomt; een spanningsmeter meet het verschil tussen twee punten.
Valkuil: Sluit A niet rechtstreeks parallel op een spanningsbron aan.
2. Leg uit waarom een ideale stroommeter 0 Ω weerstand heeft en een ideale spanningsmeter een zeer grote weerstand.
Wat je weet
A staat in serie; V staat parallel over het onderdeel.
Wat je zoekt
De reden voor de ideale interne weerstanden.
1Een stroommeter mag de kring zo weinig mogelijk beïnvloeden.RA = 0 Ω (ideaal)
2Een spanningsmeter mag nauwelijks extra stroom aftakken.RV → ∞ (ideaal)
3Koppel het aan de meetfout.A verandert I niet; V trekt geen stroom uit de tak
Antwoord: Ideaal: RA = 0 Ω en RV is oneindig groot.
Waarom dit werkt
Zo meet je de oorspronkelijke schakeling zonder haar merkbaar te veranderen.
Valkuil: Een echte voltmeter heeft geen weerstand nul: die zou de tak juist kortsluiten.
3. Iemand sluit de stroommeter parallel aan op een batterij en de spanningsmeter in serie met een lamp. Wat gaat er mis?
Wat je weet
Stroommeter heeft zeer kleine interne weerstand; spanningsmeter zeer grote.
Wat je zoekt
Gevolg van beide verkeerde aansluitingen.
1Een parallelle stroommeter vormt bijna een directe verbinding.zeer grote stroom → kans op kortsluiting
2Een spanningsmeter in serie beperkt de kringstroom sterk.I bijna 0 A
3Formuleer een veilige conclusie.niet uitvoeren; juiste schema eerst controleren
Antwoord: De stroommeter kan kortsluiting veroorzaken; de spanningsmeter in serie laat bijna geen stroom lopen.
Waarom dit werkt
De interne weerstanden maken het verschil: een ampèremeter geleidt juist goed en een voltmeter juist vrijwel niet.
Valkuil: Probeer deze foute aansluitingen nooit uit bij een echte spanningsbron.
4. Je meet 6,0 V over een weerstand en 0,20 A erdoor. Bereken de weerstand.
Wat je weet
U = 6,0 V; I = 0,20 A.
Wat je zoekt
R in Ω.
1Gebruik de wet van Ohm voor dit meetpunt.R = UI
2Vul in.R = 6,00,20 = 30 Ω
Antwoord: R = 30 Ω.
Waarom dit werkt
Je deelt de gemeten spanning door de gemeten stroom door hetzelfde onderdeel.
Valkuil: De voltmeter moet over precies dezelfde weerstand staan als waarvoor A de stroom meet.
5. Een weerstand van 150 Ω staat onder 3,0 V. Welke stroomsterkte moet een stroommeter aanwijzen? Geef je antwoord in mA.
Wat je weet
R = 150 Ω; U = 3,0 V.
Wat je zoekt
I in mA.
1Bereken eerst in ampère.I = UR = 3,0150 = 0,020 A
2Zet ampère om naar milliampère.I = 0,020 · 1000 = 20 mA
Antwoord: I = 20 mA.
Waarom dit werkt
mA is duizendmaal kleiner dan A, dus het getal wordt duizendmaal groter.
Valkuil: 0,020 A is 20 mA, niet 0,020 mA.
6. Een ohmse weerstand geeft de meetpunten (U = 1,0 V, I = 0,050 A), (2,0 V, 0,100 A) en (3,0 V, 0,150 A). Bereken R en beschrijf het (I,U)-diagram.
Wat je weet
Drie paren spanning en stroom.
Wat je zoekt
R en het uiterlijk van de grafiek.
1Kies een meetpunt en gebruik de wet van Ohm.R = 1,00,050 = 20 Ω
2Controleer met de andere punten.R = 2,00,100 = 20 Ω; R = 3,00,150 = 20 Ω
3Beschrijf de grafiek: I staat verticaal en U horizontaal.rechte lijn door de oorsprong
Antwoord: R = 20 Ω; een rechte lijn door de oorsprong.
Waarom dit werkt
De verhouding U gedeeld door I is bij alle meetpunten gelijk; daarom is de weerstand ohms.
Valkuil: In een (I,U)-diagram staat I verticaal; de helling daarvan is I gedeeld door U, niet R.
7. Bij een lampje meet je eerst U = 2,0 V en I = 0,20 A en later U = 4,0 V en I = 0,30 A. Bereken beide weerstanden en geef aan of het lampje ohms is.
Wat je weet
Meetpunt 1: 2,0 V en 0,20 A; meetpunt 2: 4,0 V en 0,30 A.
Wat je zoekt
R bij beide punten; ohms of niet.
1Bereken de eerste weerstand.R1 = 2,00,20 = 10 Ω
2Bereken de tweede weerstand.R2 = 4,00,30 = 13,3 Ω ≈ 13 Ω
3Vergelijk de uitkomsten.R stijgt → niet-ohmse weerstand
Antwoord: R1 = 10 Ω; R2 ≈ 13 Ω; niet ohms.
Waarom dit werkt
Door opwarming kan de weerstand van een gloeidraad toenemen.
Valkuil: De weerstand lees je per meetpunt af als U gedeeld door I; niet uit de helling van een kromme grafiek.
8. Een voltmeter wijst 4,8 V aan en een stroommeter 120 mA. Bereken de weerstand van het onderdeel.
Wat je weet
U = 4,8 V; I = 120 mA.
Wat je zoekt
R in Ω.
1Zet de stroom om in ampère.I = 120 mA = 0,120 A
2Gebruik de wet van Ohm.R = 4,80,120 = 40 Ω
Antwoord: R = 40 Ω.
Waarom dit werkt
De standaardformule werkt met spanning in volt en stroom in ampère.
Valkuil: Zet 120 mA niet rechtstreeks als 120 A in de formule.
9. Bij 6,0 V loopt 0,30 A door een onderdeel. Later blijft de spanning 6,0 V, maar daalt de stroom tot 0,25 A. Bereken beide weerstanden en leg de verandering uit.
Wat je weet
U = 6,0 V constant; I1 = 0,30 A; I2 = 0,25 A.
Wat je zoekt
R1, R2 en conclusie.
1Bepaal de eerste weerstand.R1 = 6,00,30 = 20 Ω
2Bepaal de tweede weerstand.R2 = 6,00,25 = 24 Ω
3Vergelijk.20 Ω → 24 Ω: de weerstand is toegenomen
Antwoord: R1 = 20 Ω; R2 = 24 Ω; weerstand neemt toe.
Waarom dit werkt
Als de spanning gelijk blijft maar de stroom kleiner wordt, moet de weerstand groter zijn.
Valkuil: Alleen I vergelijken zegt niets over R als U óók verandert; hier blijft U juist gelijk.
10. Een NTC heeft koud een weerstand van 3,0 kΩ en warm van 1,0 kΩ. Er staat telkens 6,0 V over de NTC. Bereken de stroomsterkte in beide situaties.
Wat je weet
U = 6,0 V; Rkoud = 3,0 kΩ; Rwarm = 1,0 kΩ.
Wat je zoekt
I in mA, koud en warm.
1Zet de weerstanden om.3,0 kΩ = 3000 Ω; 1,0 kΩ = 1000 Ω
2Bereken de stroom bij koud.Ikoud = 6,03000 = 0,0020 A = 2,0 mA
3Bereken de stroom bij warm.Iwarm = 6,01000 = 0,0060 A = 6,0 mA
Antwoord: Koud: 2,0 mA; warm: 6,0 mA.
Waarom dit werkt
Een NTC krijgt een kleinere weerstand bij een hogere temperatuur; bij dezelfde spanning loopt dan meer stroom.
Valkuil: Bij een NTC is warm juist minder weerstand, anders dan bij een gewone metaaldraad.
11. Een LDR staat onder in een spanningsdeler met boven een vaste weerstand van 2,0 kΩ op 6,0 V. In fel licht is de LDR 1,0 kΩ en in het donker 9,0 kΩ. Bereken de spanning over de LDR in beide situaties.
Wat je weet
Ubron = 6,0 V; Rboven = 2,0 kΩ; RLDR = 1,0 kΩ (licht) of 9,0 kΩ (donker).
Wat je zoekt
ULDR bij licht en donker.
1De twee weerstanden staan in serie; de spanning over de onderste is een deel van de bronspanning.ULDR = Ubron · RLDRRboven + RLDR
2Bereken de spanning bij licht.Ulicht = 6,0 · 1,02,0 + 1,0 = 2,0 V
3Bereken de spanning bij donker.Udonker = 6,0 · 9,02,0 + 9,0 ≈ 4,9 V
Antwoord: Licht: 2,0 V; donker: 4,9 V.
Waarom dit werkt
Een grote weerstand krijgt bij serieverdeling een groter deel van de bronspanning.
Valkuil: Let op waar de voltmeter zit: over de bovenste weerstand zou de uitgangsspanning anders veranderen.
12. Een NTC van 3,0 kΩ (koud) of 1,0 kΩ (warm) staat in serie met een vaste weerstand van 1,0 kΩ aan een bron van 8,0 V. Een voltmeter staat parallel over de NTC. Bereken de voltmeterstand bij beide temperaturen.
Wat je weet
Ubron = 8,0 V; Rvast = 1,0 kΩ; RNTC,koud = 3,0 kΩ; RNTC,warm = 1,0 kΩ.
Wat je zoekt
U over de NTC, koud en warm.
1Pas de spanningsdeling toe op de NTC.UNTC = Ubron · RNTCRvast + RNTC
2Vul de koude weerstand in.Ukoud = 8,0 · 3,01,0 + 3,0 = 6,0 V
3Vul de warme weerstand in.Uwarm = 8,0 · 1,01,0 + 1,0 = 4,0 V
Antwoord: Koud: 6,0 V; warm: 4,0 V.
Waarom dit werkt
De NTC-weerstand wordt bij opwarming kleiner en krijgt daardoor een kleiner deel van de totale spanning.
Valkuil: Bereken niet met 8,0 V rechtstreeks over de NTC: de vaste weerstand gebruikt ook een deel van de bronspanning.
Extra opgaven op examenniveau (13–18)
Op examenniveau. Deze zes opgaven vragen meer dan één stap: je combineert formules, leest gegevens af of legt een verband uit. Zo zien de vragen op het centraal examen eruit. Maak ze nadat opgave 1 tot en met 12 goed gaan.
13. Twee gelijke weerstanden van 1,0 MΩ staan in serie op een ideale bron van 12 V. Je zet een echte spanningsmeter met inwendige weerstand 1,0 MΩ parallel aan één weerstand. Bereken de aanwijzing van de meter en verklaar waarom die lager is dan de verwachte 6,0 V.
Wat je weet
R1 = R2 = 1,0 MΩ; RV = 1,0 MΩ; U = 12 V.
Wat je zoekt
De spanning over de parallelcombinatie en de meetfout.
1De spanningsmeter belast de gemeten weerstand: hij staat daaraan parallel.Rparallel = 1,0 · 1,01,0 + 1,0 = 0,50 MΩ
2De andere weerstand van 1,0 MΩ staat in serie met deze combinatie.Rtotaal = 1,0 + 0,50 = 1,50 MΩ
3Verdeel de bronspanning over de twee seriedelen.UV = 12 · 0,501,50 = 4,0 V
4Zonder meter zouden gelijke weerstanden elk de helft van 12 V krijgen.Uzonder meter = 6,0 V; Umet meter = 4,0 V
Antwoord: De echte spanningsmeter wijst 4,0 V aan, niet 6,0 V: door de meter wordt de gemeten tak lager in weerstand.
Waarom dit werkt
Een echte voltmeter trekt een kleine stroom. Hier is zijn weerstand niet groot vergeleken met de gemeten weerstand; daardoor verandert hij de spanningsdeling aanzienlijk.
Valkuil: Je mag de meterweerstand niet negeren en ook niet in serie met het gemeten onderdeel optellen; hij staat parallel.
14. Een bron van 3,0 V voedt een weerstand van 2,0 Ω. Je plaatst een stroommeter met een eigen weerstand van 0,20 Ω in serie. Bereken de stroom zonder en met de stroommeter en de procentuele afwijking ten opzichte van de oorspronkelijke stroom.
Wat je weet
U = 3,0 V; R = 2,0 Ω; RA = 0,20 Ω.
Wat je zoekt
I zonder meter; I met meter; relatieve meetfout in procenten.
1Bereken de oorspronkelijke stroom zonder inwendige meterweerstand.Izonder = 3,02,0 = 1,5 A
2De echte stroommeter voegt serieweerstand toe.Rmet meter = 2,0 + 0,20 = 2,20 Ω
3Bereken de kleinere stroom met de echte stroommeter.Imet = 3,02,20 = 1,3636… A
4Vergelijk met de oorspronkelijke stroom voordat je afrondt.afwijking = 1,3636… − 1,51,5 · 100% ≈ −9,1%
Antwoord: Zonder meter 1,5 A; met meter ongeveer 1,36 A; de meter veroorzaakt een afwijking van −9,1% (9,1% te laag).
Waarom dit werkt
De extra serieweerstand laat bij dezelfde bronspanning minder stroom lopen. De meter meet de veranderde schakeling, niet exact de oorspronkelijke.
Valkuil: Gebruik 1,5 A als referentie voor het percentage en rond de tussenuitkomst niet eerst af op 1,4 A.
15. Je meet een onbekende weerstand R met een echte stroommeter (kleine eigen weerstand) en een echte spanningsmeter (grote maar eindige eigen weerstand). In schakeling A staat de voltmeter alleen over R en meet de stroommeter de stroom vóór de vertakking naar de voltmeter; in schakeling B staat de stroommeter direct in serie met R en meet de voltmeter de spanning over R én de stroommeter samen. Leg voor beide schakelingen uit welke meterstand te groot is voor R en of de berekende waarde R = U gedeeld door I te groot of te klein uitvalt.
Wat je weet
In A meet A de som van weerstandsstroom en voltmeterstroom. In B meet V de gezamenlijke spanningsval over R en de ampèremeter.
Wat je zoekt
Per schakeling: welke meting is te groot voor R en welke kant gaat de weerstandsfout op?
1In schakeling A loopt ook een klein stroompje door de voltmeter.IA = IR + IV > IR
2De voltmeter in A meet precies UR, maar delen door een te grote stroom geeft een te kleine weerstand.RA,berekend = URIA < R
3In schakeling B loopt door de stroommeter juist de stroom door R. De voltmeter telt de spanningsval over de meter mee.UV = UR + UA > UR
4Delen door de juiste R-stroom maar een te grote spanning geeft een te grote weerstand.RB,berekend = UVIR = R + RA > R
Antwoord: A: de stroommeter meet meer dan de stroom door R; de berekende weerstand is te klein. B: de spanningsmeter meet meer dan de spanning over R; de berekende weerstand is te groot.
Waarom dit werkt
Meetfouten hebben een richting. In A zorgt een parallelle meettak voor extra stroom; in B wordt de spanningsval over de stroommeter meegeteld. Beide meetopstellingen kunnen bruikbaar zijn wanneer je de fout kent.
Valkuil: Stel niet dat alle echte meters altijd een te hoge weerstand opleveren; het hangt van de gekozen aansluitwijze af.
16. Bij een onbekend onderdeel meet je de volgende zes paren van spanning U en stroom I.
| U (V) | I (A) |
|---|
| 1,0 | 0,20 |
| 2,0 | 0,34 |
| 3,0 | 0,45 |
| 4,0 | 0,54 |
| 5,0 | 0,61 |
| 6,0 | 0,66 |
Bereken R bij het eerste en het laatste meetpunt. Leg uit of het onderdeel ohms is, hoe de grafiek in een (I,U)-diagram loopt (U horizontaal, I verticaal) en wat een mogelijke fysische verklaring is.
Wat je weet
Meetpunten uit de tabel; bijvoorbeeld (U,I) = (1,0 V; 0,20 A) en (6,0 V; 0,66 A).
Wat je zoekt
R op twee punten, vorm van (I,U)-grafiek en verklaring.
1Bereken de weerstand bij het laagste meetpunt.R1 = 1,00,20 = 5,0 Ω
2Bereken de weerstand bij het hoogste meetpunt.R6 = 6,00,66 ≈ 9,1 Ω
3Een ohmse weerstand is bij dezelfde temperatuur constant. Hier neemt de gemeten verhouding U gedeeld door I duidelijk toe.R6 > R1 → niet-ohms
4Met U horizontaal en I verticaal wordt de grafiek naar rechts steeds vlakker; een opwarmende gloeidraad is een mogelijke verklaring.bij grotere U neemt I minder toe dan evenredig
Antwoord: R stijgt van 5,0 Ω naar ongeveer 9,1 Ω. Het onderdeel is niet-ohms; de grafiek in het (I,U)-diagram buigt af en wordt steeds vlakker, bijvoorbeeld door opwarming.
Waarom dit werkt
Als de weerstand constant was, lagen alle punten op een rechte lijn door de oorsprong met vaste verhouding U gedeeld door I. Hier verandert die verhouding duidelijk.
Valkuil: Verwissel de assen niet: in een (I,U)-diagram staat U horizontaal en I verticaal. U gedeeld door I in één meetpunt is niet hetzelfde als de helling van de raaklijn in dat punt.
17. Een NTC staat in serie met een vaste weerstand van 2,0 kΩ op een bron van 5,0 V. Je meet de spanning over de vaste weerstand; de NTC heeft de volgende ijkwaarden.
| T (°C) | RNTC (kΩ) |
|---|
| 0 | 8,0 |
| 10 | 6,0 |
| 20 | 4,0 |
| 30 | 2,0 |
| 40 | 1,0 |
Bij welke temperatuur geeft de spanningsmeter 2,5 V aan, en stijgt of daalt zijn aanwijzing als het warmer wordt? Leg uit.
Wat je weet
Ubron = 5,0 V; Rvast = 2,0 kΩ; ijktabel van NTC.
Wat je zoekt
Temperatuur bij Uvast = 2,5 V en trend bij opwarming.
1Gebruik de spanningsdeling over de vaste weerstand.Uvast = 5,0 · 2,02,0 + RNTC (weerstanden in kΩ)
2Halve bronspanning over de vaste weerstand betekent twee gelijke serieweerstanden.Uvast = 2,5 V → RNTC = Rvast = 2,0 kΩ
3Zoek de weerstand 2,0 kΩ in de ijktabel.RNTC = 2,0 kΩ → T = 30 °C
4Bij een hogere temperatuur wordt RNTC kleiner. Daardoor neemt de kringstroom en U over de vaste weerstand toe.T = 40 °C → Uvast = 5,0 · 2,02,0 + 1,0 ≈ 3,3 V
Antwoord: De meter geeft 2,5 V aan bij 30 °C. Als het warmer wordt, stijgt de spanning over de vaste weerstand.
Waarom dit werkt
Bij opwarming neemt de NTC-weerstand af. Door de constante vaste weerstand gaat daardoor meer stroom lopen, zodat het spanningsverlies over de vaste weerstand toeneemt.
Valkuil: Een NTC wordt kleiner in weerstand als hij warmer wordt. De spanning over de NTC daalt, maar de gemeten spanning over de vaste weerstand stijgt.
18. Je ontwerpt een donker-schakelaar met een LDR en een vaste weerstand in serie op 6,0 V. Een schakeling schakelt een lamp in zodra de gemeten spanning minstens 4,0 V is; bij de gewenste lichtgrens heeft de LDR een weerstand van 3,0 kΩ en in het donker wordt zijn weerstand groter. Leg uit over welk onderdeel je moet meten, waar de vaste weerstand in de spanningsdeler komt en bereken de waarde van die vaste weerstand.
Wat je weet
Ubron = 6,0 V; Ugrens = 4,0 V; RLDR,grens = 3,0 kΩ; donker → hogere LDR-weerstand.
Wat je zoekt
Meetpunten en Rvast bij de schakelgrens.
1Je wilt een hogere gemeten spanning in het donker. Meet daarom de spanning over de LDR.pluspool → Rvast → meetpunt → LDR → minpool; Umeet over de LDR
2Gebruik spanningsdeling en vul de drempelwaarden in.4,0 = 6,0 · 3,0Rvast + 3,0 (R in kΩ)
3Los op naar de serieweerstand.Rvast + 3,0 = 6,0 · 3,04,0 = 4,5 kΩ
4Trek de LDR-weerstand van de som af.Rvast = 4,5 − 3,0 = 1,5 kΩ
5Controleer de richting: in het donker stijgt RLDR, dus ook het gemeten aandeel van de spanning.RLDR > 3,0 kΩ → ULDR > 4,0 V → lamp aan
Antwoord: Meet de spanning over de LDR; zet de vaste weerstand tussen pluspool en meetpunt, en de LDR van meetpunt naar minpool. Kies Rvast = 1,5 kΩ.
Waarom dit werkt
Een LDR krijgt in het donker een grotere weerstand en daarom een groter deel van de bronspanning. Alleen wanneer je over de juiste component meet, schakelt de lamp in het donker in.
Valkuil: Meet je de spanning over de vaste weerstand, dan daalt die juist in het donker en werkt de schakelrichting omgekeerd.
De vraagteksten en nummers zijn identiek aan de lespagina. Geef een andere correcte aanpak ook de ruimte.