Elektrische systemen (D1); december; CE-stof; dinsdag 8 december; ongeveer een uur
Wat je hier leert
Hoe spanning en stroom samen het elektrisch vermogen bepalen, hoe je energieverbruik en kosten berekent, en hoe je nuttig vermogen en warmteverlies uit elkaar houdt.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Je kent U, I en R, de wet van Ohm en de weerstand van een snoer. Herhaal: stroom, spanning en weerstand.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag.
Een waterkoker is via een verlengsnoer aangesloten op een bron van 230 V. Door de volledige stroomkring loopt 8,0 A. De totale weerstand van beide aders samen is 1,13 Ω. Het apparaat staat 15 minuten aan. Bereken (a) het vermogen dat in het snoer in warmte wordt omgezet, (b) de warmte-energie in die tijd en (c) het elektrisch vermogen dat de waterkoker zelf ontvangt. Licht toe waarom het snoer warm wordt.
Lees de situatie nu alleen; na de twaalf oefeningen werk je hem stap voor stap uit.
Video bij dit onderwerp
Meneer van den Ende; #5 Elektrisch vermogen; 7:04; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Vermogen is de energie die een apparaat per seconde omzet: P = ΔEΔt. Eén watt is één joule per seconde.
Dan de tweede formule, P = U · I. Hij laat met de eenheden zien waarom die klopt: volt is joule per coulomb, ampère is coulomb per seconde, en de coulomb valt weg.
De kilowattuur: reken met kW en uren in plaats van W en seconden. 1 kWh = 1000 W · 3600 s = 3,6 miljoen joule.
Voorbeeld 1 is de vertakte schakeling uit zijn filmpje over de wet van Ohm: 4 V en 3 A geeft 12 W, 2 V en 2 A geeft 4 W.
Voorbeeld 2: een waterkoker van 2,2 kW staat 5 minuten aan. Hij rekent het op twee manieren uit, via joule en via uren, en komt beide keren op 0,18 kWh.
Rendement en P = I2 · R komen in het filmpje niet voor. Die staan in paragraaf 3 en 4.
Vermogen vertelt hoeveel energie een apparaat per seconde omzet. Een lamp die 10 W gebruikt, zet elke seconde 10 joule elektrische energie om. Een watt is dus een joule per seconde.
P in watt (W), U in volt (V), I in ampère (A).
Als je de weerstand kent, kun je de wet van Ohm gebruiken om de stroom of spanning te vervangen. Zo ontstaan twee extra vormen van dezelfde vermogensformule.
R in ohm (Ω). Dit geldt voor het elektrische vermogen dat in een weerstand wordt omgezet.
Over een weerstand van 6,0 Ω staat 12 V. Bereken het vermogen.
Bepaal de stroom met de wet van Ohm.I = 126,0 = 2,0 A
Gebruik vermogen als spanning maal stroom.P = 12 · 2,0 = 24 W
Controleer met de formule met weerstand.P = (2,0)2 · 6,0 = 24 W
Vermogen is de snelheid van energieomzetting. Energie is de hoeveelheid over een tijd. Bij een constant vermogen geldt:
P in W en t in s geeft E in joule (J). Gebruik je P in kW en t in uren, dan krijg je E in kWh.
Een kilowattuur is een hoeveelheid energie, geen vermogen. De kosten zijn energieverbruik in kWh maal het tarief per kWh.
Een lamp van 40 W brandt 3,0 uur. Het tarief is € 0,30 per kWh. Bereken de energie en de kosten.
Zet het vermogen om naar kilowatt.P = 40 W = 0,040 kW
Bereken de energie in kWh.E = 0,040 · 3,0 = 0,12 kWh
Bereken de kosten.kosten = 0,12 · € 0,30 = € 0,036
Controleer desgewenst in joule.E = 0,12 · 3,6 · 106 = 4,32 · 105 J
Niet alle opgenomen elektrische energie wordt nuttig gebruikt. Een motor levert beweging, maar wordt ook warm en maakt geluid. Het rendement geeft het deel dat nuttig wordt gebruikt.
η is een getal tussen 0 en 1, of als percentage tussen 0% en 100%. Gebruik boven en onder dezelfde eenheid.
Een motor neemt 180 W op en levert 135 W mechanisch vermogen.
Schrijf op welk vermogen nuttig is.Pnuttig = 135 W; Popgenomen = 180 W
Deel nuttig door opgenomen vermogen.η = 135180 = 0,75 = 75%
Bereken het verliesvermogen.Pverlies = 180 − 135 = 45 W
De aders van een verlengsnoer hebben zelf weerstand. Als er stroom loopt, wordt daarin elektrisch vermogen omgezet in warmte. Dit is hetzelfde principe als bij een elektrische verwarming, alleen is het in een snoer meestal ongewenst.
Gebruik bij een heen- en teruggaande stroomweg de totale weerstand van beide aders. Meer stroom betekent veel meer warmte: P groeit met I².
Het verlengsnoer uit de vorige les heeft een totale weerstand van 1,13 Ω. Er loopt 8,0 A doorheen. Hoeveel vermogen wordt warmte?
Kies de formule met stroom en weerstand.P = I2 · R
Vul in zonder tussentijds af te ronden.P = (8,0)2 · 1,13 = 72,32 W
Rond passend af.P ≈ 72 W
Beantwoord elk eerst zonder formulekaart en klap dan pas het modelantwoord uit.
Twaalf opgaven, van herkennen naar berekenen en uitleggen. Werk eerst zelf op papier en open dan pas de oplossing.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Gebruik de relatie tussen vermogen, spanning en stroom.P = U · I
Vul de gegevens in.P = 12 · 0,50 = 6,0 W
Antwoord: P = 6,0 W.
Kies de vermogensformule.P = U · I
Reken eerst met de gegeven waarden.P = 230 · 0,80 = 184 W
Rond af op twee significante cijfers.P ≈ 1,8 · 102 W
Antwoord: P ≈ 1,8 · 102 W (ongeveer 180 W).
Gebruik de vorm met stroomsterkte en weerstand.P = I2 · R
Vul de waarden in.P = (2,0)2 · 15 = 60 W
Antwoord: P = 6,0 · 101 W (60 W).
Gebruik de vermogensvorm met spanning en weerstand.P = U2R
Vul in en vereenvoudig.P = 2428,0 = 5768,0 = 72 W
Antwoord: P = 72 W.
Zet de tijd eerst om naar seconden.t = 4,0 · 60 = 240 s
Gebruik energie = vermogen maal tijd.E = P · t
Vul in.E = 75 · 240 = 18 000 J = 1,8 · 104 J
Antwoord: E = 1,8 · 104 J.
Bereken de energie met vermogen in kW en tijd in uren.E = 1,5 · 2,0 = 3,0 kWh
Reken om naar joule.E = 3,0 · 3,6 · 106 = 1,08 · 107 J
Rond af op twee significante cijfers.E ≈ 1,1 · 107 J
Antwoord: E = 3,0 kWh ≈ 1,1 · 107 J.
Vermenigvuldig verbruik met tarief.kosten = 2,4 · € 0,30
Reken uit.kosten = € 0,72
Antwoord: De kosten zijn € 0,72.
Schrijf de formule voor rendement op.η = PnuttigPop
Bereken het nuttige vermogen.Pnuttig = 0,70 · 200 = 140 W
Bereken het resterende vermogen.Pverlies = 200 − 140 = 60 W
Antwoord: Pnuttig = 140 W; Pverlies = 60 W.
Start met het rendement.η = PnuttigPop
Herschrijf naar opgenomen vermogen.Pop = Pnuttigη
Vul in.Pop = 4500,75 = 600 W
Bereken de verliezen.Pverlies = 600 − 450 = 150 W
Antwoord: Pop = 600 W en Pverlies = 150 W.
De warmte ontstaat door weerstand van de aders.Pverlies = I2 · R
Bereken het vermogen.Pverlies = (8,0)2 · 1,13 = 72,32 W ≈ 72 W
Reken de tijd om.t = 15 · 60 = 900 s
Bereken de energie met ongerond vermogen.E = 72,32 · 900 = 65 088 J ≈ 6,5 · 104 J
Antwoord: Pverlies ≈ 72 W; Ewarmte ≈ 6,5 · 104 J.
Bereken het elektrische ingangsvermogen.Pop = U · I = 24 · 2,0 = 48 W
Bereken het rendement.η = 3648 = 0,75 = 75%
Bepaal het verlies.Pverlies = 48 − 36 = 12 W
Antwoord: Pop = 48 W; η = 75%; Pverlies = 12 W.
Bereken het eerste warmtevermogen.P1 = (5,0)2 · 0,40 = 10 W
Bereken het tweede warmtevermogen.P2 = (10)2 · 0,40 = 40 W
Vergelijk.factor = 4010 = 4,0
Antwoord: P1 = 10 W; P2 = 40 W; factor 4,0.
Op examenniveau. Deze zes opgaven vragen meer dan één stap: je combineert formules, leest gegevens af of legt een verband uit. Zo zien de vragen op het centraal examen eruit. Maak ze nadat opgave 1 tot en met 12 goed gaan.
Bij een gegeven elektrisch bronvermogen geldt P = U · I. Maak de stroom vrij.I = PU
Reken bij 20 kV eerst naar volt om.I1 = 2,0 · 10620 · 103 = 1,0 · 102 A
Doe hetzelfde bij 200 kV.I2 = 2,0 · 106200 · 103 = 1,0 · 101 A
Gebruik voor de opwarming van de kabel Pverlies = I2 · R.Pverlies,1 = (100)2 · 8,0 = 8,0 · 104 W = 80 kW
Bereken ook het verlies bij de tienmaal hogere spanning.Pverlies,2 = (10)2 · 8,0 = 8,0 · 102 W = 0,80 kW
Verklaar de factor: tienmaal hogere spanning geeft bij gelijk bronvermogen tienmaal lagere stroom en dus honderdmaal minder verlies.Pverlies,1 = 100 · Pverlies,2
Antwoord: Bij 20 kV: 100 A en 80 kW verlies; bij 200 kV: 10 A en 0,80 kW verlies. Hoogspanning beperkt de kabelwarmte met een factor 100.
Het totale verlies is I2R. Bepaal de grootste toegestane snoerweerstand.Rmax = PmaxI2 = 20102 = 0,20 Ω
De stroom loopt via de heen- en de terugader; gebruik daarom de totale koperlengte.ℓtotaal = 2 · 25 = 50 m
Los de relatie voor soortelijke weerstand op naar de doorsnede.R = ρ · ℓA → Amin = ρ · ℓtotaalRmax
Vul in en reken om naar mm².Amin = 17 · 10−9 · 500,20 = 4,25 · 10−6 m2 = 4,25 mm2
Kies de kleinste opgegeven doorsnede die minstens 4,25 mm² is.6,0 mm2 (4,0 mm2 is te klein)
Antwoord: Amin = 4,25 mm2; uit de gegeven maten kies je 6,0 mm2 per ader.
Bereken uit de nominale gegevens de weerstand van de hete draad.Rheet = Unom2Pnom = 230260 ≈ 8,82 · 102 Ω
Halveer je de spanning bij constante R, dan wordt U2 vier keer zo klein.Pberekend = 1152Rheet = 15 W
Beoordeel de aanname: bij lagere spanning is de gloeidraad koeler, waardoor de werkelijke weerstand lager wordt.Rwerkelijk,115 V < Rheet
Bij dezelfde 115 V geeft een kleinere weerstand een groter vermogen dan de constante-R-berekening.Pwerkelijk,115 V > 15 W
Antwoord: Bij constante weerstand 15 W. In werkelijkheid is het vermogen bij 115 V groter dan 15 W, omdat de gloeidraad dan minder heet is en een kleinere weerstand heeft.
Vermenigvuldig de twee rendementen als getallen tussen 0 en 1.ηtotaal = 0,80 · 0,75 = 0,60 = 60%
Bereken de opgenomen elektrische energie.Ein = 0,200 kW · 3,0 h = 0,60 kWh
De nuttige energie is 60% van de opgenomen energie.Enuttig = 0,60 · 0,60 = 0,36 kWh
Trek nuttig van opgenomen af voor het totale verlies.Everlies = 0,60 − 0,36 = 0,24 kWh
Reken om met 1 kWh = 3,6 · 106 J.Everlies = 0,24 · 3,6 · 106 = 8,64 · 105 J ≈ 8,6 · 105 J
Antwoord: Het totale rendement is 60%. Het energieverlies is 0,24 kWh, oftewel ongeveer 8,6 · 105 J.
De oppervlakte onder een (P,t)-diagram is de energie. Hier bestaat de grafiek uit twee rechthoeken.Etotaal = Everwarmen + Edraaien
Bereken de energie van de eerste fase met 20 minuten in uren.E1 = 2,0 · 2060 = 0,666… kWh
Bereken die van de tweede fase: 30 minuten bij 0,60 kW.E2 = 0,60 · 3060 = 0,30 kWh
Tel beide oppervlakten op; rond aan het einde af.Etotaal = 0,666… + 0,30 = 0,966… ≈ 0,97 kWh
Bereken de prijs uit energie maal tarief.kosten = 0,966… · € 0,35 = € 0,338… ≈ € 0,34
Antwoord: De wasmachine gebruikt ongeveer 0,97 kWh. Dat kost bij het opgegeven tarief ongeveer € 0,34.
Bereken de vervangingsweerstand van twee weerstanden in serie.Rserie = 40 + 40 = 80 Ω
Bereken de vervangingsweerstand van twee gelijke weerstanden parallel.Rparallel = 402 = 20 Ω
Gebruik bij dezelfde bronspanning het totale vermogen.Pserie = 24280 = 7,2 W
Bereken voor de parallelschakeling.Pparallel = 24220 = 28,8 W ≈ 29 W
Redeneer ook zonder getallen: de vervangingsweerstand wordt vier keer kleiner, dus U2 gedeeld door R wordt vier keer zo groot.Pparallel = 4 · Pserie
Antwoord: Serie: 7,2 W; parallel: ongeveer 29 W. Het totale vermogen wordt vier keer zo groot.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag.
Dezelfde casus als bovenaan:
Een waterkoker is via een verlengsnoer aangesloten op een bron van 230 V. Door de volledige stroomkring loopt 8,0 A. De totale weerstand van beide aders samen is 1,13 Ω. Het apparaat staat 15 minuten aan. Bereken (a) het vermogen dat in het snoer in warmte wordt omgezet, (b) de warmte-energie in die tijd en (c) het elektrisch vermogen dat de waterkoker zelf ontvangt. Licht toe waarom het snoer warm wordt.
Dezelfde stroom loopt door de twee aders en de waterkoker. De warmte ontstaat in de weerstand van de aders.Psnoer = I2 · R = (8,0)2 · 1,13 = 72,32 W ≈ 72 W
Zet 15 minuten om in 900 seconden.Ewarmte = 72,32 · 900 = 65 088 J ≈ 6,5 · 104 J
Bepaal eerst het door de bron geleverde vermogen.Pbron = 230 · 8,0 = 1840 W
Het snoerverlies gaat van het bronvermogen af.Pwaterkoker = 1840 − 72,32 ≈ 1,8 · 103 W
Antwoord: Snoerverlies ≈ 72 W; warmte-energie ≈ 6,5 · 104 J; apparaat ontvangt ≈ 1,8 · 103 W.
Maak eerst alleen de opgaven die nog lastig waren opnieuw, zonder de uitwerking te openen. Noteer bij een fout welke stap misging: gegevens, formulekeuze, omrekening of conclusie.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel alleen de opgaven die je hebt geprobeerd.
Klaar met dit onderwerp?
Vink het pas af wanneer je de kern kunt uitleggen en de opgaven hebt geprobeerd.