Functies en grafieken; onderdeel B6; oktober; ongeveer 45 minuten
Wat je hier leert
Een asymptoot is een lijn waar de grafiek onder een bepaald limietproces steeds dichter naartoe gaat. De grafiek mag een horizontale of scheve asymptoot dus kruisen. Er zijn drie soorten, en voor elke soort is er een vaste manier om hem te vinden.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees hem rustig door en kijk waar het over gaat. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen maken. Onderaan deze pagina komt precies dezelfde vraag terug, en dan maak je hem zelf.
Wiskunde B vwo 2023, tijdvak II, vraag 2 · 6 punten
Wat je krijgt
Je krijgt de functie f(x) = (x² − 2x) / (x − 3). De grafiek daarvan heeft een scheve én een verticale asymptoot, en die twee snijden elkaar in een punt S. Daarna wordt de grafiek 2 naar rechts geschoven en b omhoog. Zo ontstaat de grafiek van een nieuwe functie g.
Wat er gevraagd wordt
De waarde van b is zó gekozen dat S precies op de grafiek van g ligt. Bereken exact de waarde van b.
Waar het straks om gaat
Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en de figuren staan in de pdf. Het antwoord staat hier niet: dat komt onderaan, bij “Zo ziet dit er op het examen uit”.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMath with Menno; Horizontale en verticale asymptoten (vwo wiskunde B)13:56Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraMarcel Eggen; Verticale en horizontale asymptoten11:49Openen op YouTube
Verticaal — een staande lijn x = a
Daar bestaat de functie niet en schiet de grafiek omhoog of omlaag. Zoek waar de noemer nul is en de teller niet, of waar het argument van een logaritme nul wordt.
Horizontaal — een liggende lijn y = b
Wat gebeurt er als x heel groot of heel klein wordt? Nadert de functiewaarde een vast getal, dan is dat de horizontale asymptoot.
Scheef — een schuine lijn y = ax + b
Bij een breuk waarvan de teller precies één graad hoger is dan de noemer. Die splits je met een staartdeling in een lineair stuk plus een restbreuk die naar nul gaat.
Voor het examen moet je een asymptoot kunnen aántonen met een limiet, niet alleen aflezen van je rekenmachine. Dat is het volgende onderwerp.
De examenopgave hieronder combineert deze asymptootkennis met een eerdere vaardigheid: een grafiek naar rechts en omhoog verschuiven. Gebruik daarbij het limietidee voor de restbreuk.
Bepaal de asymptoten van f(x) = (2x + 1) / (x − 3).
Zoek waar de noemer nul is. x − 3 = 0, dus x = 3
Controleer of de teller daar óók nul is. Als beide nul zijn, moet je eerst vereenvoudigen en daarna het limietgedrag onderzoeken; dat kan een perforatie of alsnog een asymptoot opleveren. 2 · 3 + 1 = 7, niet nul → verticale asymptoot x = 3
Voor de horizontale: kijk wat er gebeurt bij hele grote x. Deel teller en noemer door x. (2 + 1/x) / (1 − 3/x)
De stukjes met 1/x gaan naar nul, dus er blijft 2 gedeeld door 1 over. horizontale asymptoot y = 2
Vuistregel bij gebroken functies: is de graad van teller en noemer gelijk, dan is de horizontale asymptoot de verhouding van de koëfficiënten vóór de hoogste macht. Hier 2 gedeeld door 1.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMath with Menno; Scheve asymptoten (vwo wiskunde B)13:01Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraMarcel Eggen; Scheve asymptoten7:53Openen op YouTube
Bepaal de asymptoten van f(x) = (x² + 1) / (x − 1).
De noemer is nul bij x = 1, en de teller is daar 2. Dus dat is een verticale asymptoot. x = 1
Dan is er een scheve asymptoot. Doe een staartdeling: x² + 1 gedeeld door x − 1. Schrijf de ontbrekende term erbij als x² + 0x + 1, anders schuift het aftrekken scheef.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x - 1 / x² + 0x + 1 \ x + 1
x² - x -
-------
x + 1
x - 1 -
-----
2Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x − 1) = x² − x
(x² + 1) − (x² − x) = x + 1
Deel de kop door de kop: x gedeeld door x.term 2: 1
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.1 · (x − 1) = x − 1
(x + 1) − (x − 1) = 2
Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² + 1 = (x − 1)(x + 1) + 2
Deel dat door de noemer. f(x) = x + 1 + 2/(x − 1)
Bij grote x gaat de restbreuk naar nul, dus blijft het lineaire stuk over. scheve asymptoot y = x + 1
Controleer je staartdeling door terug te vermenigvuldigen. Hier: (x − 1)(x + 1) + 2 = x² − 1 + 2 = x² + 1 ✓
Bepaal de asymptoot van f(x) = 3 + 2e−x.
Kijk naar het stuk dat van x afhangt. Wordt x heel groot, dan wordt e−x heel klein. 2e−x nadert 0
Wat overblijft is het losse getal. horizontale asymptoot y = 3
Aan de andere kant gebeurt iets anders: wordt x heel negatief, dan gaat de functie juist naar oneindig. Daar is dus géén asymptoot. alleen aan de rechterkant
Bij een e-macht is het losse getal altijd de horizontale asymptoot. Bij f(x) = 5 − 3 · 2x is dat dus y = 5.
Bepaal de asymptoot van f(x) = ln(x − 2).
Een logaritme bestaat alleen voor een positief argument. Op de rand daarvan schiet de grafiek omlaag. x − 2 > 0, dus het domein is x > 2
Precies op de rand van het domein staat de verticale asymptoot. verticale asymptoot x = 2
Een logaritmische functie heeft nooit een horizontale asymptoot: hij blijft stijgen, alleen steeds langzamer.
Denken dat een grafiek zijn asymptoot nooit snijdt.
Dat geldt wel voor een verticale asymptoot, maar niet voor een horizontale of scheve. Een grafiek mag die best kruisen; het gaat erom wat er ver naar links en ver naar rechts gebeurt.
Een gat aanzien voor een asymptoot.
Zijn teller en noemer allebei nul, vereenvoudig dan eerst en onderzoek daarna de limiet. Er kan een perforatie ontstaan, maar er kan ook een verticale asymptoot overblijven.
Als teller én noemer allebei nul zijn
Dat komt hieronder een paar keer voor. Je krijgt dan 0/0, en dat is géén asymptoot: ontbind, streep de gemeenschappelijke factor weg, en kijk wat er in de noemer overblijft. Dáár zitten de asymptoten. Wat er op het weggestreepte punt zelf gebeurt — een gaatje in de grafiek — hoort bij Limieten en perforaties, het volgende onderwerp.
Dertien opgaven, oplopend in moeilijkheid. De laatste drie zijn van examenniveau. Doe er zoveel als je wilt, maar klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Onder elke opgave staat de uitwerking, stap voor stap. Wil je ze allemaal achter elkaar zien, of op papier meenemen?
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 1
Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef).
Noemer nul: x + 4 = 0.x = −4
Is de teller daar ook nul? 3·(−4) − 6 = −18. Nee.dus verticale asymptoot x = −4
Gelijke graad, dus de horizontale asymptoot is de verhouding van de kopgetallen.y = 31 = 3
Verticale asymptoot x = −4, horizontale asymptoot y = 3.
f(x) = 3x − 6x + 4 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 2
Wat je nodig hebt
Alleen de graden vergelijken. De noemer is van hogere graad.
De noemer groeit veel sneller dan de teller.
Deel allebei door x².1x + 1x²1 + 2x²
Alles boven gaat naar nul, onder blijft 1 staan.→ 0
Horizontale asymptoot y = 0.
Er is hier geen verticale asymptoot: x² + 2 wordt nooit nul.
f(x) = x + 1x² + 2 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1
Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef). Hier is het verschil precies 1.
Noemer nul bij x = −1. Teller daar: 1 − 3 = −2, dus niet nul.verticale asymptoot x = −1
Graadverschil is 1, dus er is een scheve asymptoot. Doe een staartdeling: x² + 3x gedeeld door x + 1.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x + 1x² + 3x \ x + 2
x² + x -
-------
2x
2x + 2 -
------
-2Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x + 1) = x² + x
(x² + 3x) − (x² + x) = 2x
Deel de kop door de kop: 2x gedeeld door x.term 2: 2
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.2 · (x + 1) = 2x + 2
2x − (2x + 2) = −2
Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² + 3x = (x + 1)(x + 2) − 2
Schrijf f als lijn plus restbreuk.f(x) = x + 2 − 2x + 1
De restbreuk gaat naar nul bij grote x.scheve asymptoot y = x + 2
Verticale asymptoot x = −1, scheve asymptoot y = x + 2.
Een scheve asymptoot sluit een horizontale uit. Je hebt er nooit allebei.
f(x) = x² + 3xx + 1 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
een e-macht-achtige functie, geen breuk
Wat je nodig hebt
Geen noemer, dus geen verticale asymptoot. Kijk wat er met de macht gebeurt.
Bij grote x wordt 2−x heel klein.2−x → 0
Dan valt die hele term weg.f(x) → 5
Horizontale asymptoot y = 5.
Alleen aan de rechterkant. Bij x naar −∞ wordt 2−x juist enorm en duikt de grafiek naar beneden. Zeg er dus bij welke kant je bedoelt.
f(x) = 5 − 3 · 2−x. De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
een logaritme; die bestaat alleen voor een positief argument
Wat je nodig hebt
Eerst het domein. De rand van het domein is de asymptoot.
Wat onder de ln staat moet groter dan nul zijn.2x − 6 > 0
Los op.x > 3
Vlak rechts van 3 nadert het argument naar nul, en ln van bijna nul duikt naar beneden.f(x) → −∞
Verticale asymptoot x = 3.
Bij een logaritme ligt de asymptoot altijd op de rand van het domein, niet waar een noemer nul wordt. Begin dus met het domein.
f(x) = ln(2x − 6). De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
teller en noemer allebei graad 2
Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef). En: ontbind eerst, want een noemer die nul wordt is nog geen asymptoot.
Ontbind de teller.2x² − 8 = 2(x − 2)(x + 2)
Ontbind de noemer.x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2)
(x + 2) staat boven én onder en valt tegen elkaar weg. Bij x = −2 is er dus géén asymptoot.f(x) = 2x − 2x − 3 voor x ≠ −2
Over blijft x = 3 in de noemer, met een teller die daar niet nul is.verticale asymptoot x = 3
Gelijke graad, dus horizontale asymptoot uit de kopgetallen.y = 21 = 2
Verticale asymptoot x = 3 en horizontale asymptoot y = 2. Bij x = −2 is er géén asymptoot.
Wat er bij x = −2 wél gebeurt — een gaatje in de grafiek — zie je bij Limieten en perforaties.
Ontbind altijd eerst. Wie meteen alle nulpunten van de noemer asymptoot noemt, zet er hier één te veel neer.
f(x) = 2x² − 8x² − x − 6 — bij x = −2 bestaat f niet. De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1
Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef).
Noemer nul bij x = 1. Teller daar: 1 + 2 = 3, niet nul.verticale asymptoot x = 1
Graadverschil 1, dus scheef. Doe een staartdeling: x² + 2x gedeeld door x − 1.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x - 1x² + 2x \ x + 3
x² - x -
-------
3x
3x - 3 -
------
3Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x − 1) = x² − x
(x² + 2x) − (x² − x) = 3x
Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 2: 3
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.3 · (x − 1) = 3x − 3
3x − (3x − 3) = 3
Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² + 2x = (x − 1)(x + 3) + 3
Schrijf f als lijn plus rest.f(x) = x + 3 + 3x − 1
Controleer je staartdeling door terug te vermenigvuldigen.(x − 1)(x + 3) + 3 = x² + 2x ✓
Verticale asymptoot x = 1, scheve asymptoot y = x + 3.
f(x) = x² + 2xx − 1 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
allebei graad 2; de noemer heeft een gemeenschappelijke factor
Wat je nodig hebt
Eerst ontbinden, dan pas de drie vragen van het stappenplan: waar is de noemer nul, wat gebeurt er bij grote x, en is het graadverschil precies 1.
Ontbind de teller: verschil van kwadraten.x² − 9 = (x − 3)(x + 3)
Ontbind de noemer: x buiten haakjes.x² − 3x = x(x − 3)
(x − 3) valt boven en onder weg. Bij x = 3 is er dus géén asymptoot.f(x) = x + 3x voor x ≠ 3
Over blijft x = 0 in de noemer; de teller is daar 3, dus niet nul.verticale asymptoot x = 0
Gelijke graad: kopgetallen 1 en 1.horizontale asymptoot y = 1
Verticale asymptoot x = 0 en horizontale asymptoot y = 1. Bij x = 3 is er géén asymptoot.
Wat er bij x = 3 wél gebeurt — een gaatje in de grafiek — zie je bij Limieten en perforaties.
f(x) = x² − 9x² − 3x — bij x = 3 bestaat f niet. De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
ex is altijd positief
Wat je nodig hebt
Twee kanten apart bekijken: x naar +∞ en x naar −∞.
Naar rechts: deel teller en noemer door ex.11 + e−x
e−x gaat naar nul, dus er blijft 11 staan.y = 1
Naar links: ex zelf gaat naar nul.00 + 1
Dus daar nadert de grafiek de x-as.y = 0
Twee horizontale asymptoten: y = 1 naar rechts en y = 0 naar links.
Een functie mag twee verschillende horizontale asymptoten hebben, één aan elke kant. Noem ze allebei, met de kant erbij.
f(x) = exex + 1 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
een logaritme, verschoven
Wat je nodig hebt
Weer het domein, net als bij opgave 5. De + 3 verschuift alleen omhoog.
Het argument moet positief zijn.x − 2 > 0, dus x > 2
Vlak rechts van 2 duikt de ln naar −∞. De + 3 verandert daar niets aan.verticale asymptoot x = 2
Bij grote x blijft ln groeien, langzaam maar zeker.geen horizontale asymptoot
Verticale asymptoot x = 2, en geen horizontale asymptoot.
Een logaritme groeit heel langzaam, maar hij stopt nooit. Langzaam groeien is niet hetzelfde als een asymptoot hebben.
f(x) = 3 + ln(x − 2). De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1
Wat je nodig hebt
Eerst allebei de asymptoten, daarna snijd je ze als twee gewone lijnen.
Noemer nul bij x = 3. Teller daar: 9 − 6 = 3, niet nul.verticale asymptoot x = 3
Graadverschil 1, dus scheef. Doe een staartdeling: x² − 2x gedeeld door x − 3.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x - 3x² - 2x \ x + 1
x² - 3x -
-------
x
x - 3 -
-----
3Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x − 3) = x² − 3x
(x² − 2x) − (x² − 3x) = x
Deel de kop door de kop: x gedeeld door x.term 2: 1
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.1 · (x − 3) = x − 3
x − (x − 3) = 3
Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² − 2x = (x − 3)(x + 1) + 3
Schrijf f als lijn plus rest.f(x) = x + 1 + 3x − 3
De restbreuk gaat naar nul, dus de scheve asymptoot is y = x + 1.
Snijd de twee: vul x = 3 in de lijn in.y = 3 + 1 = 4
Verticale asymptoot x = 3, scheve asymptoot y = x + 1, en S = (3 ; 4).
Dit is precies de eerste helft van de examenvraag onderaan deze pagina. Daar moet je daarna nog een verschuiving uitrekenen, maar dit stuk heb je dan al.
f(x) = x² − 2xx − 3 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
verticaal x = 2; horizontaal y = 3
Wat je nodig hebt
Omgekeerd denken: wat moet er in de noemer staan, en wat moeten de kopgetallen zijn?
Verticale asymptoot x = 2 betekent dat de noemer nul wordt bij 2.noemer: x − 2
Horizontale asymptoot y = 3 bij gelijke graad betekent kopgetallen met verhouding 3.teller: 3x + iets
Kies iets eenvoudigs en controleer dat de teller bij x = 2 niet nul is.f(x) = 3xx − 2 , en 3·2 = 6 ≠ 0
Controleer het met een staartdeling: 3x gedeeld door x − 2.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x - 23x \ 3
3x - 6 -
------
6Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 1: 3
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af. De rest is 6.3 · (x − 2) = 3x − 6
3x − (3x − 6) = 6
Quotiënt plus rest gedeeld door de noemer.f(x) = 3 + 6x − 2 ✓
Bijvoorbeeld f(x) = 3xx − 2 . Er zijn er oneindig veel.
Als de teller bij x = 2 óók nul zou zijn, krijg je een perforatie in plaats van een asymptoot. Controleer dat dus altijd.
een functie die voldoet: f(x) = 3xx − 2 . De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
noemer nul bij x = 1
Wat je nodig hebt
Niet meteen “asymptoot” roepen. Eerst kijken of de teller daar ook nul is.
Vul 1 in de teller: 1 + 1 − 2 = 0. Ook nul!00
Ontbind de teller: twee getallen met product −2 en som 1.x² + x − 2 = (x − 1)(x + 2)
Streep (x − 1) weg.f(x) = x + 2 voor x ≠ 1
Wat overblijft is een rechte lijn. Een lijn heeft geen asymptoten.geen enkele asymptoot
Geen enkele asymptoot.
Dit is de valstrik van dit onderwerp: een noemer die nul wordt is nog geen asymptoot. Ontbind altijd eerst. Wat er bij x = 1 wél gebeurt — een gaatje in de grafiek — zie je bij Limieten en perforaties.
f(x) = x² + x − 2x − 1 — bij x = 1 bestaat f niet. De stippellijnen zijn de asymptoten.
Wiskunde B vwo 2023, tijdvak II, vraag 2 · 6 punten
Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.
Wat er gevraagd wordt
De asymptoten van een gebroken functie kruisen elkaar. Na een gegeven verschuiving naar rechts en een nog onbekende verschuiving omhoog moet de nieuwe grafiek door dat kruispunt gaan. Gevraagd is die verticale verschuiving.
De aanpak
Splits de breuk uit de pdf met een deling: x² − 2xx − 3 = x + 1 + 3x − 3 . Controle: (x + 1)(x − 3) + 3 = x² − 2x.
Voor grote |x| nadert 3x − 3 tot nul: de scheve asymptoot is y = x + 1. Bij x = 3 wordt alleen de noemer nul: de verticale asymptoot is x = 3.
Het kruispunt van die lijnen is S = (3, 4). Dit is een punt van twee asymptoten; het hoeft niet op de oorspronkelijke grafiek te liggen.
Twee naar rechts en b omhoog geeft g(x) = f(x − 2) + b. Vul nu het vereiste punt in: g(3) = f(1) + b = 4.
Bereken f(1) = 1 − 21 − 3 = ½. Dus ½ + b = 4 en b = 72. Het bepalen van de asymptoten is hier de opstap naar de onbekende verschuiving.
Waar de punten zitten; totaal 6
Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.
Vergelijk je redenering per stap met het scoremodel; alleen een eindantwoord is niet genoeg wanneer de vraag een berekening of bewijs vraagt.
Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Oefen vooral de staartdeling bij scheve asymptoten — dat is de enige van de drie die echt rekenwerk vraagt.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 13 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.