Wiskunde B← TerugAlle vakken
Uitwerkingen asymptoten
Planning

Uitwerkingen asymptoten

Alle dertien opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.

Terug naar het hoofdstuk

Wat de letters betekenen

asymptoot
Een lijn die de grafiek steeds dichter nadert, maar nooit raakt. Hij hoort niet bij de grafiek; hij is een hulplijn.
x = a
Een verticale asymptoot. Daar bestaat de functie niet en schiet de grafiek weg naar boven of beneden.
y = b
Een horizontale asymptoot. Daar gaat de grafiek naartoe als x heel groot of heel klein wordt.
y = ax + b
Een scheve asymptoot: een schuine lijn.
graad
De hoogste macht van x. In x² + 3x is dat 2.
staartdeling
Een breuk herschrijven als lijn plus restbreuk. Daarmee vind je de scheve asymptoot.
Een perforatie is géén asymptoot, maar een gaatje. Als de noemer nul wordt én de teller ook, valt de factor weg en houd je een gaatje over.

De drie vragen, in deze volgorde

noemer = 0

Waar is de noemer nul? Daar zóu een verticale asymptoot zitten. Controleer eerst of de teller daar ook nul is.

Teller ook nul → wegdelen, dus een perforatie. Teller niet nul → echte verticale asymptoot.

vergelijk de graden van teller en noemer

Wat gebeurt er bij grote x? Noemer hoger → y = 0. Gelijk → y = de verhouding van de kopgetallen. Teller precies één hoger → een scheve asymptoot.

f(x) = (lijn) + (restbreuk)

Scheef? Doe een staartdeling. De restbreuk gaat naar nul bij grote x, dus wat overblijft is de asymptoot.

Staat er “toon aan”, schrijf dan ook op dat f(x) − (de lijn) naar nul gaat. Alleen de staartdeling is dan niet genoeg.

Bij ln en e-machten: kijk naar het domein. Bij een logaritme ligt de verticale asymptoot op de rand van het domein, niet waar een noemer nul wordt. Bij een e-macht is de horizontale asymptoot de waarde die overblijft als de macht naar nul gaat.

Een e-macht heeft vaak maar aan één kant een horizontale asymptoot. Zeg erbij welke kant je bedoelt.

De opgaven

1. Bepaal de asymptoten van f(x) = 3x − 6x + 4

Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 1

Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef).

1

Noemer nul: x + 4 = 0.x = −4

2

Is de teller daar ook nul? 3·(−4) − 6 = −18. Nee.dus verticale asymptoot x = −4

3

Gelijke graad, dus de horizontale asymptoot is de verhouding van de kopgetallen.y = 31 = 3

Antwoord: Verticale asymptoot x = −4, horizontale asymptoot y = 3.

Bekijk de grafiek
x = −4y = 3

f(x) = 3x − 6x + 4 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

2. Welke horizontale asymptoot heeft f(x) = x + 1x² + 2?

Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 2

Wat je nodig hebt
Alleen de graden vergelijken. De noemer is van hogere graad.

1

De noemer groeit veel sneller dan de teller.

2

Deel allebei door x².1x + 1x²1 + 2x²

3

Alles boven gaat naar nul, onder blijft 1 staan.→ 0

Antwoord: Horizontale asymptoot y = 0.

Er is hier geen verticale asymptoot: x² + 2 wordt nooit nul.
Bekijk de grafiek
y = 0

f(x) = x + 1x² + 2 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

3. Bepaal de asymptoten van f(x) = x² + 3xx + 1

Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1

Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef). Hier is het verschil precies 1.

1

Noemer nul bij x = −1. Teller daar: 1 − 3 = −2, dus niet nul.verticale asymptoot x = −1

2

Graadverschil is 1, dus er is een scheve asymptoot. Doe een staartdeling: x² + 3x gedeeld door x + 1.

Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.

x + 1x² + 3x \ x + 2
        x²  + x  -
        -------
             2x
             2x + 2  -
             ------
                 -2
2a

Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x

2b

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x + 1) = x² + x
(x² + 3x) − (x² + x) = 2x

2c

Deel de kop door de kop: 2x gedeeld door x.term 2: 2

2d

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.2 · (x + 1) = 2x + 2
2x − (2x + 2) = −2

2e

Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² + 3x = (x + 1)(x + 2) − 2

3

Schrijf f als lijn plus restbreuk.f(x) = x + 2 − 2x + 1

4

De restbreuk gaat naar nul bij grote x.scheve asymptoot y = x + 2

Antwoord: Verticale asymptoot x = −1, scheve asymptoot y = x + 2.

Een scheve asymptoot sluit een horizontale uit. Je hebt er nooit allebei.
Bekijk de grafiek
x = −1y = x + 2

f(x) = x² + 3xx + 1 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

4. Welke asymptoot heeft f(x) = 5 − 3 · 2−x?

Wat je weet
een e-macht-achtige functie, geen breuk

Wat je nodig hebt
Geen noemer, dus geen verticale asymptoot. Kijk wat er met de macht gebeurt.

1

Bij grote x wordt 2−x heel klein.2−x → 0

2

Dan valt die hele term weg.f(x) → 5

Antwoord: Horizontale asymptoot y = 5.

Alleen aan de rechterkant. Bij x naar −∞ wordt 2−x juist enorm en duikt de grafiek naar beneden. Zeg er dus bij welke kant je bedoelt.
Bekijk de grafiek
y = 5

f(x) = 5 − 3 · 2−x. De stippellijnen zijn de asymptoten.

5. Welke asymptoot heeft f(x) = ln(2x − 6)?

Wat je weet
een logaritme; die bestaat alleen voor een positief argument

Wat je nodig hebt
Eerst het domein. De rand van het domein is de asymptoot.

1

Wat onder de ln staat moet groter dan nul zijn.2x − 6 > 0

2

Los op.x > 3

3

Vlak rechts van 3 nadert het argument naar nul, en ln van bijna nul duikt naar beneden.f(x) → −∞

Antwoord: Verticale asymptoot x = 3.

Bij een logaritme ligt de asymptoot altijd op de rand van het domein, niet waar een noemer nul wordt. Begin dus met het domein.
Bekijk de grafiek
x = 3

f(x) = ln(2x − 6). De stippellijnen zijn de asymptoten.

6. Onderzoek f(x) = 2x² − 8x² − x − 6 op asymptoten.

Wat je weet
teller en noemer allebei graad 2

Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef). En: ontbind eerst, want een noemer die nul wordt is nog geen asymptoot.

1

Ontbind de teller.2x² − 8 = 2(x − 2)(x + 2)

2

Ontbind de noemer.x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2)

3

(x + 2) staat boven én onder en valt tegen elkaar weg. Bij x = −2 is er dus géén asymptoot.f(x) = 2x − 2x − 3   voor x ≠ −2

4

Over blijft x = 3 in de noemer, met een teller die daar niet nul is.verticale asymptoot x = 3

5

Gelijke graad, dus horizontale asymptoot uit de kopgetallen.y = 21 = 2

Antwoord: Verticale asymptoot x = 3 en horizontale asymptoot y = 2. Bij x = −2 is er géén asymptoot.

Wat er bij x = −2 wél gebeurt — een gaatje in de grafiek — zie je bij Limieten en perforaties.
Ontbind altijd eerst. Wie meteen alle nulpunten van de noemer asymptoot noemt, zet er hier één te veel neer.
Bekijk de grafiek
x = 3y = 2

f(x) = 2x² − 8x² − x − 6 — bij x = −2 bestaat f niet. De stippellijnen zijn de asymptoten.

7. Bepaal de asymptoten van f(x) = x² + 2xx − 1.

Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1

Wat je nodig hebt
De drie vragen op een rij: waar is de noemer nul (verticaal), wat gebeurt er bij grote x (horizontaal of scheef), en is het verschil in graad precies 1 (scheef).

1

Noemer nul bij x = 1. Teller daar: 1 + 2 = 3, niet nul.verticale asymptoot x = 1

2

Graadverschil 1, dus scheef. Doe een staartdeling: x² + 2x gedeeld door x − 1.

Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.

x - 1x² + 2x \ x + 3
        x²  - x  -
        -------
             3x
             3x - 3  -
             ------
                  3
2a

Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x

2b

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x − 1) = x² − x
(x² + 2x) − (x² − x) = 3x

2c

Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 2: 3

2d

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.3 · (x − 1) = 3x − 3
3x − (3x − 3) = 3

2e

Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² + 2x = (x − 1)(x + 3) + 3

3

Schrijf f als lijn plus rest.f(x) = x + 3 + 3x − 1

4

Controleer je staartdeling door terug te vermenigvuldigen.(x − 1)(x + 3) + 3 = x² + 2x ✓

Antwoord: Verticale asymptoot x = 1, scheve asymptoot y = x + 3.

Bekijk de grafiek
x = 1y = x + 3

f(x) = x² + 2xx − 1 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

8. Onderzoek f(x) = x² − 9x² − 3x op asymptoten.

Wat je weet
allebei graad 2; de noemer heeft een gemeenschappelijke factor

Wat je nodig hebt
Eerst ontbinden, dan pas de drie vragen van het stappenplan: waar is de noemer nul, wat gebeurt er bij grote x, en is het graadverschil precies 1.

1

Ontbind de teller: verschil van kwadraten.x² − 9 = (x − 3)(x + 3)

2

Ontbind de noemer: x buiten haakjes.x² − 3x = x(x − 3)

3

(x − 3) valt boven en onder weg. Bij x = 3 is er dus géén asymptoot.f(x) = x + 3x   voor x ≠ 3

4

Over blijft x = 0 in de noemer; de teller is daar 3, dus niet nul.verticale asymptoot x = 0

5

Gelijke graad: kopgetallen 1 en 1.horizontale asymptoot y = 1

Antwoord: Verticale asymptoot x = 0 en horizontale asymptoot y = 1. Bij x = 3 is er géén asymptoot.

Wat er bij x = 3 wél gebeurt — een gaatje in de grafiek — zie je bij Limieten en perforaties.
Bekijk de grafiek
x = 0y = 1

f(x) = x² − 9x² − 3x — bij x = 3 bestaat f niet. De stippellijnen zijn de asymptoten.

9. Welke horizontale asymptoten heeft f(x) = exex + 1?

Wat je weet
ex is altijd positief

Wat je nodig hebt
Twee kanten apart bekijken: x naar +∞ en x naar −∞.

1

Naar rechts: deel teller en noemer door ex.11 + e−x

2

e−x gaat naar nul, dus er blijft 11 staan.y = 1

3

Naar links: ex zelf gaat naar nul.00 + 1

4

Dus daar nadert de grafiek de x-as.y = 0

Antwoord: Twee horizontale asymptoten: y = 1 naar rechts en y = 0 naar links.

Een functie mag twee verschillende horizontale asymptoten hebben, één aan elke kant. Noem ze allebei, met de kant erbij.
Bekijk de grafiek
y = 0y = 1

f(x) = exex + 1 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

10. Welke asymptoot heeft f(x) = 3 + ln(x − 2)?

Wat je weet
een logaritme, verschoven

Wat je nodig hebt
Weer het domein, net als bij opgave 5. De + 3 verschuift alleen omhoog.

1

Het argument moet positief zijn.x − 2 > 0, dus x > 2

2

Vlak rechts van 2 duikt de ln naar −∞. De + 3 verandert daar niets aan.verticale asymptoot x = 2

3

Bij grote x blijft ln groeien, langzaam maar zeker.geen horizontale asymptoot

Antwoord: Verticale asymptoot x = 2, en geen horizontale asymptoot.

Een logaritme groeit heel langzaam, maar hij stopt nooit. Langzaam groeien is niet hetzelfde als een asymptoot hebben.
Bekijk de grafiek
x = 2

f(x) = 3 + ln(x − 2). De stippellijnen zijn de asymptoten.

11. Gegeven f(x) = x² − 2xx − 3. Bepaal de asymptoten en het snijpunt S van die twee.

Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1

Wat je nodig hebt
Eerst allebei de asymptoten, daarna snijd je ze als twee gewone lijnen.

1

Noemer nul bij x = 3. Teller daar: 9 − 6 = 3, niet nul.verticale asymptoot x = 3

2

Graadverschil 1, dus scheef. Doe een staartdeling: x² − 2x gedeeld door x − 3.

Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.

x - 3x² - 2x \ x + 1
        x² - 3x  -
        -------
              x
              x - 3  -
              -----
                  3
2a

Deel de kop door de kop: x² gedeeld door x.term 1: x

2b

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.x · (x − 3) = x² − 3x
(x² − 2x) − (x² − 3x) = x

2c

Deel de kop door de kop: x gedeeld door x.term 2: 1

2d

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.1 · (x − 3) = x − 3
x − (x − 3) = 3

2e

Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.x² − 2x = (x − 3)(x + 1) + 3

3

Schrijf f als lijn plus rest.f(x) = x + 1 + 3x − 3

4

De restbreuk gaat naar nul, dus de scheve asymptoot is y = x + 1.

5

Snijd de twee: vul x = 3 in de lijn in.y = 3 + 1 = 4

Antwoord: Verticale asymptoot x = 3, scheve asymptoot y = x + 1, en S = (3 ; 4).

Dit is precies de eerste helft van de examenvraag onderaan deze pagina. Daar moet je daarna nog een verschuiving uitrekenen, maar dit stuk heb je dan al.
Bekijk de grafiek
x = 3y = x + 1

f(x) = x² − 2xx − 3 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

12. Een gebroken functie heeft verticale asymptoot x = 2 en horizontale asymptoot y = 3. Geef een functie die daarbij past.

Wat je weet
verticaal x = 2; horizontaal y = 3

Wat je nodig hebt
Omgekeerd denken: wat moet er in de noemer staan, en wat moeten de kopgetallen zijn?

1

Verticale asymptoot x = 2 betekent dat de noemer nul wordt bij 2.noemer: x − 2

2

Horizontale asymptoot y = 3 bij gelijke graad betekent kopgetallen met verhouding 3.teller: 3x + iets

3

Kies iets eenvoudigs en controleer dat de teller bij x = 2 niet nul is.f(x) = 3xx − 2 , en 3·2 = 6 ≠ 0

4

Controleer het met een staartdeling: 3x gedeeld door x − 2.

Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.

x - 23x \ 3
        3x - 6  -
        ------
             6
4a

Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 1: 3

4b

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af. De rest is 6.3 · (x − 2) = 3x − 6
3x − (3x − 6) = 6

4c

Quotiënt plus rest gedeeld door de noemer.f(x) = 3 + 6x − 2 ✓

Antwoord: Bijvoorbeeld f(x) = 3xx − 2 . Er zijn er oneindig veel.

Als de teller bij x = 2 óók nul zou zijn, krijg je een perforatie in plaats van een asymptoot. Controleer dat dus altijd.
Bekijk de grafiek
x = 2y = 3

een functie die voldoet: f(x) = 3xx − 2 . De stippellijnen zijn de asymptoten.

13. Onderzoek f(x) = x² + x − 2x − 1 op asymptoten.

Wat je weet
noemer nul bij x = 1

Wat je nodig hebt
Niet meteen “asymptoot” roepen. Eerst kijken of de teller daar ook nul is.

1

Vul 1 in de teller: 1 + 1 − 2 = 0. Ook nul!00

2

Ontbind de teller: twee getallen met product −2 en som 1.x² + x − 2 = (x − 1)(x + 2)

3

Streep (x − 1) weg.f(x) = x + 2   voor x ≠ 1

4

Wat overblijft is een rechte lijn. Een lijn heeft geen asymptoten.geen enkele asymptoot

Antwoord: Geen enkele asymptoot.

Dit is de valstrik van dit onderwerp: een noemer die nul wordt is nog geen asymptoot. Ontbind altijd eerst. Wat er bij x = 1 wél gebeurt — een gaatje in de grafiek — zie je bij Limieten en perforaties.
Bekijk de grafiek

f(x) = x² + x − 2x − 1 — bij x = 1 bestaat f niet. De stippellijnen zijn de asymptoten.

Deze uitwerkingen horen bij de dertien opgaven onder Zelf proberen op de pagina Asymptoten. Alle uitkomsten zijn nagerekend.