Functies en grafieken; onderdeel B4; oktober; ongeveer 40 minuten
Wat je hier leert
De inverse is de functie die alles terugdraait: stopt f de x erin en komt er y uit, dan doet de inverse precies het omgekeerde. Je leert wanneer die bestaat, hoe je het voorschrift opstelt, en hoe de grafiek eruitziet.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees de beschrijving rustig door. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen oplossen. Aan het eind van deze pagina komt dezelfde vraag terug om zelf te maken.
Wiskunde B vwo 2018, tijdvak I, vraag 12 · 3 punten
Bij een functie waarin eerst een wortel en daarna een natuurlijke logaritme wordt genomen, is een formule voor de inverse gegeven. Je moet bewijzen dat die formule klopt.
Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en eventuele figuren staan in de pdf.
Even opfrissen voor je begint, want op deze pagina kom je beide tegen: bij voorbeeld 3, bij opgave 3 en 10, en bij de examenvraag.
Math with Menno; De natuurlijke logaritme
Math with MennoOpenen op YouTube
Liever lezen? Hieronder staat hetzelfde in het kort.
Het zijn allebei logaritmen, alleen is het grondtal weggelaten omdat iedereen weet welk het is:
log(x) = 10log(x); grondtal 10
ln(x) = elog(x); grondtal e ≈ 2,718
Dezelfde x geeft dus een ander getal. Dat is geen rekenfout:
| x | log(x) | ln(x) |
|---|---|---|
| 2 | 0,3010 | 0,6931 |
| 10 | 1 | 2,3026 |
| 1000 | 3 | 6,9078 |
Maar staat er een breuk van twee logaritmen, dan maakt het niet uit welke je kiest. Boven en onder zit hetzelfde grondtal en dat valt weg:
log(7) / log(2) = 2,8074
ln(7) / ln(2) = 2,8074
Alleen door elkaar halen mag niet. ln(7) / log(2) = 6,465 is fout. De regel: welk grondtal je kiest mag je zelf weten, als boven en onder maar hetzelfde staat.
Video's bij deze paragraaf; kies de uitleg die bij je past
Math with Menno; Inverse functies: de basis
Math with Menno; 13:07Openen op YouTube
Marcel Eggen; Inverse functies: wanneer en hoe?
Marcel Eggen; 6:43Openen op YouTube
Een functie heeft een inverse als bij elke uitkomst precies één invoer hoort.
Test het met een horizontale lijn: snijdt die de grafiek ergens twee keer, dan is er geen inverse. Bij het bepalen of iets een functie is gebruikte je een verticale lijn; hier is het de andere kant op.
In de praktijk: een functie die op zijn hele domein alleen maar stijgt, of alleen maar daalt, heeft altijd een inverse.
Heeft een functie geen inverse, dan kun je het domein vaak inperken tot een stuk waarop hij wel stijgt of daalt. Zo maak je hem alsnog omkeerbaar.
Zo stel je het voorschrift op
Schrijf y = f(x), verwissel x en y, en maak daarna y vrij. Wat je overhoudt is het voorschrift van finv.
Twee gevolgen om te onthouden: de grafiek van de inverse is die van f, gespiegeld in de lijn y = x. En domein en bereik wisselen van rol.
Bepaal de inverse van f(x) = 3x − 6.
Schrijf als vergelijking met y. y = 3x − 6
Verwissel x en y. x = 3y − 6
Maak y vrij: eerst de 6 naar de andere kant, dan delen door 3. x + 6 = 3y, dus finv(x) = (x + 6) / 3
Controleer: stop een uitkomst van f terug in de inverse. f(4) = 6 en finv(6) = 12/3 = 4 ✓
Heeft f(x) = x² een inverse?
Test met een horizontale lijn op hoogte 4. f(2) = 4 én f(−2) = 4
Twee invoerwaarden bij dezelfde uitkomst, dus op heel ℝ is er geen inverse. antwoord: nee
Beperk het domein tot het stuk waar de functie alleen stijgt. voor x ≥ 0 geldt: finv(x) = √x
Daarom heeft de wortelfunctie domein x ≥ 0: hij is de inverse van de réchterhelft van de parabool.
Bepaal de inverse van f(x) = ex.
Schrijf als vergelijking met y en verwissel x en y. y = ex → x = ey
Maak y vrij: neem van beide kanten de natuurlijke logaritme. ln(x) = y, dus finv(x) = ln(x)
Kijk wat er met domein en bereik gebeurt.
f: domein alle x, bereik y > 0
finv: domein x > 0, bereik alle y
Precies verwisseld, zoals het hoort. Ook de asymptoot kantelt mee: horizontaal bij f, verticaal bij de inverse.
Video's bij deze paragraaf; kies de uitleg die bij je past
Math with Menno; Inverse functies bij gebroken functies
Math with Menno; 10:42Openen op YouTube
Marcel Eggen; Inverse van eerstegraads gebroken functies
Marcel Eggen; 11:20Openen op YouTube
Bepaal de inverse van f(x) = 2/(x − 1) + 3.
Schrijf als vergelijking met y en verwissel x en y. y = 2/(x − 1) + 3 → x = 2/(y − 1) + 3
Maak y vrij, van buiten naar binnen. Haal eerst de 3 weg. x − 3 = 2 / (y − 1)
Nu staat de breuk alleen. Draai hem om: als A = 2/B, dan is B = 2/A. y − 1 = 2 / (x − 3)
Tel er 1 bij op. finv(x) = 2/(x − 3) + 1
Handige denkwijze: f doet achtereenvolgens min 1, delen onder 2, plus 3. De inverse doet dat in omgekeerde volgorde terug: min 3, delen onder 2, plus 1.
De inverse verwarren met de omgekeerde:
finv(x) is niet 1 / f(x)
De notatie lijkt op een negatieve exponent maar betekent iets anders. Bij f(x) = 3x is de inverse x/3, terwijl 1/f(x) gelijk is aan 1/(3x).
Tien opgaven op examenniveau. Bij de meeste moet je niet alleen een voorschrift omdraaien, maar ook domein en bereik beredeneren of uitleggen waarom iets wel of niet kan. Doe er zoveel als je wilt, en klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
y = (x − 2)² → verwissel: x = (y − 2)²
Nu y vrijmaken: y − 2 = ±√x.
Welke van de twee? Het domein van f was x ≤ 2. Na het verwisselen is dat het bereik van de inverse, dus y ≤ 2 en is y − 2 niet positief. Je moet hier de min nemen.
y − 2 = −√x → y = 2 − √x
finv(x) = 2 − √x, domein x ≥ 0, bereik y ≤ 2
Domein en bereik wisselen om: het bereik van f (y ≥ 0) wordt het domein van de inverse, en het domein van f (x ≤ 2) wordt het bereik.
controle: finv(9) = 2 − 3 = −1 en f(−1) = (−1 − 2)² = 9
Waar het om gaat: had er x ≥ 2 gestaan, dan was het antwoord finv(x) = 2 + √x geweest. De beperking bepaalt welke tak je krijgt, en dat is precies waar punten verloren gaan.
a. Het punt (11, 3). Bij de inverse wisselen invoer en uitkomst van rol: uit f(3) = 11 volgt finv(11) = 3.
b. Spiegelen in de lijn y = x verwisselt de twee coördinaten van elk punt: (a, b) wordt (b, a). Dat is precies wat de inverse met elk punt doet.
c. Op de lijn y = x. Stel dat (p, q) op beide grafieken ligt. Dan is f(p) = q, en uit finv(p) = q volgt f(q) = p.
Zou p < q zijn, dan geeft f stijgend dat f(p) < f(q), dus q < p. Dat spreekt zichzelf tegen. Met p > q gaat het net zo mis. Er blijft alleen p = q over, en dan ligt het punt op y = x.
Waar het om gaat: hieruit volgt een snelkoppeling. Zoek je de snijpunten van f en finv, los dan f(x) = x op in plaats van f(x) = finv(x). Dat scheelt de halve som. Let op: dit geldt alleen als f stijgend is.
y = 3 · 2x−1 + 4 → verwissel: x = 3 · 2y−1 + 4
x − 4 = 3 · 2y−1 → x − 43 = 2y−1
Nu de logaritme met grondtal 2 nemen, want die draait de macht terug:
y − 1 = 2log(x − 43) → finv(x) = 1 + 2log(x − 43)
Voor het domein van de inverse heb je het bereik van f nodig. De macht 2x−1 is altijd positief, dus 3 · 2x−1 > 0 en daarmee f(x) > 4. De grafiek nadert y = 4 maar raakt die lijn nooit.
domein finv: x > 4; bereik finv: alle reële getallen
Waar het om gaat: de horizontale asymptoot y = 4 van f wordt de verticale asymptoot x = 4 van de inverse. Spiegelen in y = x doet dat met elke asymptoot.
y = 2x + 1x − a → verwissel: x = 2y + 1y − a
x(y − a) = 2y + 1 → xy − xa = 2y + 1 → y(x − 2) = xa + 1
finv(x) = ax + 1x − 2
b. De eis is dat ax + 1x − 2 en 2x + 1x − a voor alle x hetzelfde zijn. Kruislings vermenigvuldigen en de coëfficiënten vergelijken:
(ax + 1)(x − a) = ax² + (1 − a²)x − a
(2x + 1)(x − 2) = 2x² − 3x − 2
Dat geeft drie eisen: a = 2, en 1 − a² = −3 dus a = ±2, en −a = −2 dus a = 2. Alle drie moeten gelden, dus a = 2.
controle: a = 2 geeft f(x) = 2x + 1x − 2 en finv(x) = 2x + 1x − 2
Waar het om gaat: zo'n functie is zijn eigen inverse. Bij Functies combineren en samenstellen, de les hiervoor, kwam er al een voorbij: f(x) = x + 3x − 1 met f(f(x)) = x. Dat is dezelfde eigenschap, anders opgeschreven.
y = x + 5x − 3 → verwissel: x = y + 5y − 3
x(y − 3) = y + 5 → xy − 3x = y + 5 → y(x − 1) = 3x + 5
finv(x) = 3x + 5x − 1
Nu de controle. Vul finv(x) in in f en werk teller en noemer apart op één noemer:
teller: 3x + 5x − 1 + 5 = 3x + 5 + 5(x − 1)x − 1 = 8xx − 1
noemer: 3x + 5x − 1 − 3 = 3x + 5 − 3(x − 1)x − 1 = 8x − 1
delen: 8xx − 1 · x − 18 = x
Waar het om gaat: dit is de standaardcontrole op een inverse. Komt er geen x uit, dan zit er een rekenfout in. Je kunt hem bij elke opgave op deze pagina gebruiken, ook als er niet om gevraagd wordt.
Domein van f: onder de wortel mag niets negatiefs staan, dus 2x − 6 ≥ 0 en x ≥ 3. Bereik van f: de wortel is nooit negatief, dus f(x) ≥ 1.
y = √(2x − 6) + 1 → verwissel: x = √(2y − 6) + 1
x − 1 = √(2y − 6) → (x − 1)² = 2y − 6
finv(x) = (x − 1)² + 62, domein x ≥ 1, bereik y ≥ 3
Waarom dat domein er echt bij moet. Zonder beperking is (x − 1)² + 62 voor elke x gedefinieerd, maar dan is het de inverse niet meer. Neem x = −1: de formule geeft 5, en f(5) = √4 + 1 = 3. Je komt dus niet terug bij −1.
Reken je f(finv(x)) algebraïsch uit, dan komt er |x − 1| + 1 uit. Alleen voor x ≥ 1 is dat gelijk aan x. De absolute-waardestrepen zijn precies het domein dat je moest opschrijven.
h(x) = 2x³ − 1, dus y = 2x³ − 1 → verwissel: x = 2y³ − 1
y³ = x + 12 → hinv(x) = ∛(x + 12)
finv(x) = x + 12; ginv(x) = ∛x
ginv(finv(x)) = ∛(x + 12) klopt
finv(ginv(x)) = ∛x + 12 klopt niet
Waar het om gaat: de volgorde draait om. Bij h gebeurt eerst g en daarna f; om dat terug te draaien moet je eerst f terugdraaien en daarna g. Zo doe je het ook met je jas en je trui: laatst aan, eerst uit.
y = ½x + 3 → verwissel: x = ½y + 3 → x − 3 = ½y
finv(x) = 2x − 6
b. ½x + 3 = 2x − 6 → 9 = 1½x → x = 6
c. ½x + 3 = x → 3 = ½x → x = 6
Twee keer hetzelfde antwoord, en dat is geen toeval. f is stijgend, dus volgens opgave 2c liggen alle snijpunten van f en finv op de lijn y = x. Daarom mag je de eenvoudigere vergelijking oplossen.
controle: f(6) = 3 + 3 = 6, dus het punt (6, 6) ligt op y = x
Wanneer bestaat een inverse? Een inverse functie bestaat alleen als elke uitvoerwaarde bij hoogstens één invoerwaarde hoort. Anders weet de inverse niet welke invoerwaarde hij moet teruggeven. Algebraïsch heet dit één-op-één.
a. f(x) = x³ − 3x: nee. Eén tegenvoorbeeld is voldoende. Neem x = 0 en x = √3:
f(0) = 0³ − 3 · 0 = 0
f(√3) = (√3)³ − 3√3 = 3√3 − 3√3 = 0.
De invoerwaarden 0 en √3 zijn verschillend, maar leveren dezelfde uitvoerwaarde 0. De horizontale lijn y = 0 snijdt de grafiek dus op meerdere plaatsen. Daarom is f op heel ℝ niet één-op-één en bestaat daar geen inverse functie.
b. f(x) = x³ + 3x: ja. Differentiëren mag niet, dus vergelijk twee invoerwaarden x1 < x2:
f(x2) − f(x1) = x2³ + 3x2 − x1³ − 3x1
=(x2−x1)(x2²+x1x2+x1²+3).
De eerste factor is positief. Bovendien geldt x2² + x1x2 + x1² ≥ 0, zodat de tweede factor zeker positief is door de extra +3. Dus f(x2) − f(x1) > 0, oftewel f(x2) > f(x1). De functie is overal strikt stijgend en dus één-op-één.
Conclusie b: de inverse bestaat op heel ℝ. Een expliciet voorschrift is hier niet nodig; de één-op-één-eigenschap is de vraag.
c. f(x) = 1x voor x > 0: ja. Neem 0 < x1 < x2. Dan geldt bij positieve getallen:
1x1 > 1x2 .
De functie is dus strikt dalend. Dalen is geen probleem: ook een strikt dalende functie is één-op-één. Je kunt het ook rechtstreeks controleren:
1x1 = 1x2 → x2 = x1.
De inverse is hier zelfs dezelfde formule:
finv(x) = 1x , x > 0.
Samengevat: a faalt omdat de grafiek heen en weer gaat en dezelfde hoogte meerdere keren bereikt. b stijgt overal; c daalt overal. In b en c hoort dus bij elke uitvoerwaarde precies één invoerwaarde.
Let op: hier verwissel je de letters niet. T en t betekenen iets — temperatuur en tijd — dus je draait ze niet om. De vraag zegt al welke je vrij moet maken: t.
T − 20 = 60 · 0,9t → T − 2060 = 0,9t
t = logT − 2060log(0,9)
Je mag hier ook ln nemen in plaats van log, zolang je het bovén én onder doet: het grondtal valt tegen elkaar weg en het antwoord blijft 13,2. Boven ln en onder log geeft een fout antwoord. Dat staat uitgelegd bij Machten en logaritmen.
b. Bij T = 35 is 35 − 2060 = 0,25.
t = log0,25log(0,9) ≈ 13,2 minuten
c. Bij t = 0 is T = 80. Naarmate t groeit nadert T de waarde 20, maar bereikt die nooit. Het bereik van T is dus 20 < T ≤ 80, en dat is het domein van de inverse.
Wat dat betekent: je kunt alleen een tijd uitrekenen voor temperaturen tussen 20 en 80 °C. Kouder dan 20 °C wordt het voorwerp nooit; 20 °C is de omgevingstemperatuur, en in de formule is dat de horizontale asymptoot. De functie geeft de temperatuur bij een tijdstip, de inverse geeft het tijdstip bij een temperatuur.
Voor de begeleider
Antwoorden en toelichting bij deze tien opgaven, met per opgave een doorvraag en de fout die er het vaakst gemaakt wordt. Bedoeld voor het nabespreken, niet als studiemateriaal: de uitwerkingen staan al per opgave hierboven.
Wiskunde B vwo 2018, tijdvak I, vraag 12 · 3 punten
Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.
Wat er gevraagd wordt
Bij een functie waarin eerst een wortel en daarna een natuurlijke logaritme wordt genomen, is een formule voor de inverse gegeven. Je moet bewijzen dat die formule klopt.
De aanpak
De functie is f(x) = ln(√x), met x > 0. Een inverse draait invoer en uitvoer om. Begin daarom met x = ln(√y). De wortel en logaritme moeten samen worden teruggedraaid.
Maak eerst de laatste bewerking ongedaan: exponentiëren geeft ex = √y. Neem dus niet meteen het kwadraat van de logaritme.
Kwadrateer vervolgens: y = (ex)² = e2x. Dat is precies de gegeven inverse. Deze heeft alle reële getallen als domein en alleen positieve uitkomsten; dat past bij het bereik en domein van f.
Waar de punten zitten; totaal 3
Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.
Hier is de eerste oplossingsroute uit het correctievoorschrift uitgewerkt. De aanvulling bij dit examen wijzigt vraag 4, niet vraag 12.
Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Let er steeds op of je ook het domein van de inverse moet vermelden.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.