Differentiëren; onderdeel C2; ongeveer 25 minuten
Wat je hier leert
Hoe je een functie differentieert die uit een functie in een functie bestaat, zoals (3x + 5)4 of ex².
Wat je hiervoor al moet kunnen
Je kunt de video eerst bekijken en daarna verder lezen, of andersom — wat voor jou het beste werkt. Zie je reclame, open hem dan op YouTube.
De afgeleide van een samengestelde functie
Wiskunde AcademieOpenen op YouTube
De afgeleide van een samengestelde functie, tweede uitleg
Wiskunde met WijnjaOpenen op YouTube
Sommige functies bestaan uit twee lagen. Bij (3x + 5)4 is de buitenste laag "iets tot de vierde macht", en de binnenste laag is 3x + 5.
De kettingregel
In woorden: de afgeleide van de buitenkant, met de binnenkant er nog gewoon in, maal de afgeleide van de binnenkant.
Die laatste zin is de hele regel. Als je die kunt opzeggen, kun je elke opgave hieronder maken.
Differentieer f(x) = (3x + 5)4.
Benoem de twee lagen.
buitenkant: iets tot de vierde macht
binnenkant: 3x + 5
Differentieer de buitenkant, en laat de binnenkant staan zoals hij is. 4(3x + 5)3
Differentieer de binnenkant apart. de afgeleide van 3x + 5 is 3
Vermenigvuldig die twee met elkaar. f′(x) = 4(3x + 5)3 · 3 = 12(3x + 5)3
Differentieer f(x) = ex².
Benoem de twee lagen.
buitenkant: e tot de macht iets
binnenkant: x²
Differentieer de buitenkant. De afgeleide van e tot de macht iets is diezelfde e-macht. ex²
Differentieer de binnenkant. de afgeleide van x² is 2x
Vermenigvuldig. f′(x) = ex² · 2x = 2x · ex²
De volgorde van 2x en de e-macht maakt niet uit, maar het is netter om de factor vooraan te zetten.
Differentieer f(x) = √(x² + 1).
Schrijf de wortel eerst als macht. Anders zie je de twee lagen niet. f(x) = (x² + 1)12
Nu zijn de lagen zichtbaar.
buitenkant: iets tot de macht 12
binnenkant: x² + 1
Differentieer de buitenkant. 12(x² + 1)−12
Differentieer de binnenkant en vermenigvuldig. f′(x) = 12(x² + 1)−12 · 2x
Vereenvoudig. De 12 en de 2 vallen tegen elkaar weg, en een negatieve exponent betekent onder de deelstreep. f′(x) = x√(x² + 1)
Stap 3 vergeten. Dan schrijf je bij voorbeeld 1 op:
f′(x) = 4(3x + 5)3
Dat ziet er goed uit, maar de factor 3 mist. Bij een binnenkant als x + 1 valt het niet op, want dan is de afgeleide 1 en verandert er niets. Als de afgeleide van de binnenkant niet 1 is, laat je zo een noodzakelijke factor weg.
Een manier om het te onthouden: zeg de regel hardop af terwijl je hem opschrijft. "Buitenkant, binnenkant blijft staan, keer de afgeleide van de binnenkant." De laatste vier woorden zijn de stap die je anders overslaat.
Vijf opgaven. Doe er zoveel als je wilt, je hoeft ze niet allemaal te maken. De uitwerking staat eronder, klap hem pas open als je zelf een antwoord hebt opgeschreven.
Buitenkant is iets tot de derde, binnenkant is 2x − 7.
f′(x) = 3(2x − 7)2 · 2 = 6(2x − 7)2
De afgeleide van sinus is cosinus, en de binnenkant 5x heeft afgeleide 5.
f′(x) = cos(5x) · 5 = 5cos(5x)
De binnenkant is −2x, en die heeft afgeleide −2. Het minteken hoort er dus echt bij.
f′(x) = −2e−2x
Eerst als macht schrijven: (4x + 1)12. De binnenkant heeft afgeleide 4.
f′(x) = 12(4x + 1)−12 · 4
Vereenvoudigen: 12 keer 4 is 2, en de negatieve exponent gaat onder de streep.
f′(x) = 2√(4x + 1)
De functie bestaat voor x ≥ −14; de afgeleide geldt voor x > −14.
De afgeleide van ln van iets is 1 gedeeld door dat iets, en dan nog keer de afgeleide van de binnenkant.
f′(x) = 13x + 1 · 3 = 33x + 1
Dit geldt voor x > −13, het domein van ln(3x + 1).
Dit is zo'n vaak voorkomend geval dat je het als vorm kunt onthouden: de afgeleide van ln(h(x)) is h′xh(x).
Herken de buitenkant en de binnenkant. F(t) = t4; g(x) = x2 + 1
Vermenigvuldig en vereenvoudig. f′(x) = 4(x2 + 1)3·2x = 8x(x2 + 1)3
Antwoord: f′(x) = 8x(x2 + 1)3.
Kies de binnenfunctie. g(x) = x2 − 3x
Vermenigvuldig beide delen. f′(x) = (2x − 3)ex² − 3x
Antwoord: f′(x) = (2x − 3)ex² − 3x.
Identificeer de binnenfunctie. g(x) = x2 + 4
Vermenigvuldig. f′(x) = 2x·1x2 + 4 = 2xx2 + 4
Antwoord: f′(x) = 2xx2 + 4, voor alle reële x.
Neem de binnenfunctie. g(x) = 3x2
Vermenigvuldig. f′(x) = −sin(3x2)·6x = −6x sin(3x2)
Antwoord: f′(x) = −6x sin(3x2).
Benoem de buitenste functie. F(t) = t3; t = sin(2x)
Vermenigvuldig en vereenvoudig. f′(x) = 3(sin(2x))2·2cos(2x) = 6sin2(2x)cos(2x)
Antwoord: f′(x) = 6sin2(2x)cos(2x).
Alle tien uitwerkingen bij elkaar
Per opgave: wat je weet, wat je zoekt, alle rekenstappen, waarom de regel werkt en een valkuil. Je kunt het blad ook op A4 afdrukken.
Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printenExamen 2023, tijdvak 2 — vraag 12; 5 punten; opgave "Absolute waarde en wortelfunctie"
Open de opgaven-pdf en zoek die opgave op. Probeer de vraag eerst zelf; de bespreking hieronder staat er los van.
Wat er gevraagd wordt
Er is een functie met een absolute waarde én een wortel erin. Links van de y-as heeft de grafiek een top, en je moet daarvan exact de x-coördinaat berekenen.
De aanpak
Er staat een absolute waarde in het voorschrift. Die moet eerst weg, anders kun je niet differentiëren. De top ligt links van de y-as, dus daar is x negatief en is |x| gelijk aan −x. Schrijf het voorschrift voor dat stuk opnieuw op.
Wat er dan staat is een product: iets met x, maal een wortel. Dus productregel. En de afgeleide van die wortel vraagt de kettingregel. de afgeleide van √(x + 3) is 12√(x + 3)
Hier is de binnenkant x + 3 en die heeft afgeleide 1. Daarom zie je de kettingregel bijna niet terug: er wordt met 1 vermenigvuldigd. Had er √(2x + 3) gestaan, dan was er een factor 2 bij gekomen.
Stel de afgeleide gelijk aan nul. Vermenigvuldig beide kanten met de wortel om de breuk kwijt te raken; wat overblijft is een gewone lineaire vergelijking.
Die oplossen geeft de x-coördinaat van de top. Er staat "bereken exact", dus laat wortels staan en gebruik niet de rekenmachine.
Waar de punten zitten
Van de vijf punten gaat er één naar het inzicht dat je de absolute waarde moet vervangen omdat x negatief is. Twee punten gaan naar de afgeleide zelf. Daarna één punt voor het opstellen van de vergelijking, en één voor het antwoord.
Bij het correctievoorschrift staat een opmerking die precies over dit onderwerp gaat: als je de product-, quotiënt- of kettingregel hérkent maar niet goed toepast, krijg je voor dat onderdeel hoogstens één van de twee punten. Beginnen levert dus punten op, ook als je het niet afmaakt.
Merk op hoe de kettingregel hier verstopt zit. Bijna nooit is een examenvraag "differentieer dit met de kettingregel". De regel zit in stap 2 van een vraag die over iets anders gaat. Dat is precies waarom hij vanzelf moet gaan: als je erover moet nadenken, ben je de draad van de opgave kwijt.
Voelt dit nu te moeilijk? Dat hoort erbij. Deze vraag combineert vier onderwerpen die je nog niet allemaal hebt gehad. Kom er in het voorjaar op terug.
Als de vijf hierboven goed gingen, maak er dan tien tot vijftien op Math4All. De regel zit er pas echt in als je niet meer hoeft na te denken over welke laag de buitenkant is.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.