2.3 Globalisering tot 1980
Wereld; Globalisering; subdomein B1; CE + mondeling
Lees eerst het boek
buiteNLand 5 vwo, bladzijde 56 tot en met 59. Het boek is de leerstof. Deze pagina is er náast: hier staat waarom iets zo is, hoe je de opgaven aanpakt en wat er bij het mondeling van je gevraagd wordt.
Wat je na deze paragraaf moet kunnen
- de rol van de hegemoniale staten vanaf de 16e eeuw beschrijven
- het verschil tussen vestigingskoloniën en exploitatiekoloniën benoemen
- verklaren waardoor Engeland eeuwenlang een hegemoniale staat was
- uitleggen waardoor de machtspositie van Europa verzwakte en die van de VS versterkte
Dit zijn de leerdoelen van het boek, in hun eigen woorden. Die woorden gebruik je ook in je antwoorden.
De begrippen van deze paragraaf
9 stuks, met de omschrijving uit de begrippenlijst van het boek. Lees ze na het boek door en dek de rechterkant af om jezelf te overhoren, of oefen ze met de knop Quiz rechtsonder.
Macht in de wereld
- grootmacht
- land dat internationaal een sterke invloed uitoefent op andere landen op economisch, politiek en militair gebied. Soms spreken we ook van een regionale grootmacht (op macroregionaal niveau) of koloniale grootmacht (in de tijd van kolonialisme)
- hegemoniale staat
- een land dat gedurende een bepaalde periode grote delen van de wereld domineert op economisch, militair, financieel en cultureel gebied
- bipolaire wereld
- twee grootmachten domineren de wereld op economisch, politiek en militair gebied
Een hegemoniale staat is meer dan een grootmacht: een grootmacht heeft sterke invloed, een hegemoniale staat domineert grote delen van de wereld, en dat op vier terreinen tegelijk.
Koloniën
- kolonialisme
- een systeem van heerschappij over overzeese gebieden veelal door Europese landen, vaak met als doel om grondstoffen te winnen of handelsroutes te beheersen
- imperialisme
- het proces waarbij landen hun macht in andere delen van de wereld willen uitbreiden door gebieden te veroveren en te controleren
- vestigingskolonie
- een gebied waar kolonisten zich blijvend vestigen; zij bouwen het gebied opnieuw op, vaak naar het voorbeeld van het moederland
- exploitatiekolonie
- een kolonie die door de kolonisator gebruikt wordt als wingewest; de kolonie wordt door het moederland aan de ene kant gebruikt om grondstoffen te leveren en dient aan de andere kant als afzetmarkt voor de producten van het koloniserende land
Het verschil in één zin: in een vestigingskolonie blijven de kolonisten wonen en bouwen ze een nieuw land op (zoals in Noord-Amerika en Australië); een exploitatiekolonie wordt vooral leeggehaald, met weinig kolonisten (zoals Nederlands-Indië).
Het gevolg en het einde
- europeanisering
- de beïnvloeding van de koloniale gebieden op economisch, politiek en cultureel gebied vanuit Europa vanaf de 16e eeuw
- dekolonisatie
- het proces waarbij koloniën zelfstandige staten worden
Waarom dit zo is
Waarom globalisering niet nieuw is
Het boek opent met een cijfer dat verrast: in 1770 bestond 19 procent van de Nederlandse handel uit producten die door slaafgemaakten op plantages in het Atlantisch gebied werden geteeld. De wereld was toen al sterk verweven, alleen op een andere manier en met een duidelijke machtsverhouding.
Vanaf de 16e eeuw veroverden Europese landen overzeese gebieden. In exploitatiekoloniën werden grondstoffen en plantageproducten gewonnen en naar Europa gebracht, en de koloniën dienden tegelijk als afzetmarkt voor Europese producten. Zo werd de wereld ingedeeld rond Europa: europeanisering.
Hegemoniale staten, na elkaar
Steeds was er een land dat een tijdlang grote delen van de wereld domineerde. In grote lijnen is dat de volgorde: eerst Portugal en Spanje in de 16e eeuw, daarna de Republiek der Nederlanden in de 17e eeuw, dan Engeland (later Groot-Brittannië) in de 18e en 19e eeuw, en in de 20e eeuw de Verenigde Staten. Controleer in het boek welke landen en eeuwen daar precies staan.
Waarom Engeland zo lang? Engeland had alle vier de terreinen tegelijk in handen. Economisch: de industriële revolutie begon daar, met steenkool en stoommachines. Militair: de grootste vloot, waarmee het de zeeroutes beheerste. Koloniaal: het grootste koloniale rijk, dat grondstoffen leverde en producten afnam. Financieel: Londen was het financiële centrum van de wereld.
Waarom Europa verzwakte en de VS sterker werden
Twee wereldoorlogen werden grotendeels in Europa uitgevochten. De Europese landen kwamen eruit met verwoeste steden en fabrieken en grote schulden. De VS werden op hun eigen grondgebied nauwelijks geraakt, hun industrie groeide in de oorlog juist sterk, en na 1945 leenden en schonken ze Europa geld voor de wederopbouw.
Na 1945 volgde de dekolonisatie: de koloniën werden zelfstandige staten, en Europa verloor zijn grondstoffen, afzetmarkten en invloed. De wereld werd bipolair: de VS en de Sovjet-Unie stonden tegenover elkaar in de Koude Oorlog, tot de Sovjet-Unie in 1991 uiteenviel.
Opgaven
Maak ze op papier en open het antwoord pas daarna.
1. Wat is het verschil tussen een vestigingskolonie en een exploitatiekolonie? Geef van allebei een voorbeeld.
Laat het antwoord zien
In een vestigingskolonie vestigen kolonisten zich blijvend en bouwen ze het gebied opnieuw op, vaak naar het voorbeeld van het moederland. Voorbeelden: Noord-Amerika, Australië.
Een exploitatiekolonie wordt gebruikt als wingewest: ze levert grondstoffen aan het moederland en is afzetmarkt voor de producten van het moederland. Er wonen weinig kolonisten. Voorbeeld: Nederlands-Indië.
2. Verklaar waardoor Engeland eeuwenlang een hegemoniale staat was. Noem minstens drie factoren.
Laat het antwoord zien
Economisch: de industriële revolutie begon in Engeland, met steenkool en stoommachines, waardoor het eerder en meer kon produceren dan andere landen.
Militair: Engeland had de sterkste vloot en beheerste de zeeroutes.
Koloniaal: het had het grootste koloniale rijk, dat grondstoffen leverde en Engelse producten afnam.
Financieel: Londen was het financiële centrum van de wereld.
Deze factoren versterkten elkaar: de vloot beschermde de handel, en de handel en koloniën leverden geld en grondstoffen voor de industrie.
3. In 1770 bestond 19 procent van de Nederlandse handel uit producten van plantages waar slaafgemaakten werkten. Leg uit waarom dit laat zien dat globalisering geen nieuw verschijnsel is.
Laat het antwoord zien
Globalisering is het proces waarbij de verwevenheid tussen gebieden toeneemt. In 1770 was de Nederlandse economie al sterk verweven met gebieden aan de andere kant van de oceaan: een vijfde van de handel kwam uit het Atlantisch gebied.
Die verwevenheid was wel ongelijk: ze rustte op kolonialisme en slavernij, en de winst kwam vooral in Europa terecht.
4. Leg uit waardoor de machtspositie van Europa in de 20e eeuw verzwakte en die van de VS versterkte. Noem twee oorzaken.
Laat het antwoord zien
1. De twee wereldoorlogen werden grotendeels in Europa uitgevochten. Europa bleef achter met verwoeste steden en fabrieken en grote schulden; de VS werden op eigen grondgebied nauwelijks geraakt en hun industrie groeide.
2. Na 1945 werden de Europese koloniën zelfstandig (dekolonisatie). Europa verloor daarmee grondstoffen, afzetmarkten en invloed.
5. Wat is een bipolaire wereld? Welke twee landen hoorden daarbij, en in welke periode?
Laat het antwoord zien
In een bipolaire wereld domineren twee grootmachten de wereld op economisch, politiek en militair gebied.
Na de Tweede Wereldoorlog waren dat de VS en de Sovjet-Unie, in de Koude Oorlog. Die periode liep van kort na 1945 tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991.
Voor het mondeling
Bij deze paragraaf wordt vaak gevraagd om een lange lijn: hoe zag de wereld er vroeger uit, en wat is daarvan nu nog te zien? Een goede volgorde: welk land domineerde, waardoor, en wat betekende dat voor de koloniën. Sluit af met de verschuiving naar de VS na 1945.
Gebruik de begrippen precies. Een hegemoniale staat is niet hetzelfde als een grootmacht, en kolonialisme is een systeem, imperialisme het proces van uitbreiden.
Kun je dit hardop uitleggen?
Vertel zonder boek welke landen na elkaar hegemoniaal waren, en verklaar met drie factoren waarom Engeland dat zo lang bleef. Leg daarna uit waarom na 1945 de VS het overnamen.
Wat moet na deze paragraaf vanzelf gaan?
- beschrijven welke rol de hegemoniale staten vanaf de 16e eeuw speelden
- vestigingskolonie en exploitatiekolonie uit elkaar houden, met een voorbeeld
- met meerdere factoren verklaren waarom Engeland lang hegemoniaal was
- twee oorzaken noemen waardoor Europa verzwakte en de VS sterker werden
- grootmacht en hegemoniale staat uit elkaar houden, en kolonialisme en imperialisme
- uitleggen wat een bipolaire wereld is en wanneer die er was
Oefenen en opzoeken
Opdrachten bij 2.3 Blz. 56 in het boek Begrippenlijst blz. 95
De leerdoelen en de omschrijvingen van de begrippen op deze pagina komen letterlijk uit buiteNLand 5 vwo, paragraaf 2.3, en de begrippenlijst op blz. 95–96. Het openingsvoorbeeld (het cijfer over de Nederlandse handel in 1770) komt uit de introductie in de ELO. De uitleg onder “Waarom dit zo is”, de andere voorbeelden en de opgaven zijn algemene aardrijkskunde bij die leerdoelen, niet de tekst van de paragraaf zelf. Waar het boek iets anders zegt, gaat het boek voor. Er staat bij dit onderwerp nog geen video.